ประเทศจีนมีวัฒนธรรมเก่าแก่โดยเฉพาะการคิดค้นสิ่งประดิษฐ์สำคัญๆ ที่นักประวัติศาสตร์ต่างยกย่องว่าสร้างจุดเปลี่ยนยุคอารยธรรมโลก สวนจีนนับเป็นอีกวัฒนธรรมหนึ่งที่มีความเป็นมาแสนยาวนาน แฝงไปด้วยปรัชญาตลอดจนค่านิยมอันล้ำลึกซึ่งเป็นรากฐานระบบความคิดทางสังคมของประเทศจีนจวบจนถึงทุกวันนี้

          สวนโบราณมีประวัติยาวนานกว่า 2,000 ปี โดยพบการจัดสวนตั้งแต่ 700 ปีก่อนคริสตศักราช นับจากยุคราชวงศ์ชุนชิว ราชวงศ์ถัง ราชวงศ์ซ่ง ต่อเนื่องถึงราชวงศ์หยวน มาสะพรั่งขั้นสุดในสมัยราชวงศ์หมิงด้วยเหตุปัจจัยหนุนด้านเศรษฐกิจ สวนจีนถูกลดบทบาทลงในสมัยราชวงศ์ชิงตอนปลายอันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ทางการเมืองจากระบอบจักรพรรดิสู่สาธารณรัฐ และถูกทำลายลงหลายร้อยแห่งในยุคปฏิวัติวัฒนธรรม แต่สวนจำนวนไม่น้อยได้รับการฟื้นฟูให้สามารถเข้าไปเยี่ยมชมสัมผัสอย่างเป็นรูปธรรมในศตวรรษที่ 21 รวมถึงได้รับการยกย่องขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกจากยูเนสโกในฐานะ "ได้แสดงถึงพัฒนาการทางด้านการออกแบบภูมิสถาปัตย์มานานกว่า 2,000 ปี " และ “ เป็นสวนที่ประณีตสวยงามที่สุด( most refined form) ในด้านศิลปะการจัดสวน ” ในปี ค.ศ. 1997 และปี ค.ศ. 2000

 

จากความเชื่อสู่ความคิด จากนามธรรมสู่รูปธรรม

          สวนจีนนั้นมีหลักคิดแนบแน่นกับหลักปรัชญาเต๋าของเหลาจื่อที่ถือความสำคัญของ “ทวิภาวะ” นั่นก็คือ สองสิ่งที่เป็นคู่ตรงข้ามแต่เกื้อหนุนซึ่งกันและกัน เช่น ความมืด - ความสว่าง ความว่าง - ความไม่ว่าง ความแข็ง - ความอ่อน เป็นต้น เต๋าเชื่อว่าสรรพสิ่งล้วนดำเนินด้วยพลังในธรรมชาติที่เรียกว่า ชี่ (qi )และมนุษย์เป็นเพียงหน่วยย่อยจุลจักรวาลของจักรวาลอันยิ่งใหญ่ แม้คำว่าภูมิทัศน์ในความหมายของจีนนั้นก็มาจากคำว่า Shan-Shui ซึ่งหมายถึง ภูเขาและน้ำ อันเป็นหลักภูมิศาสตร์และภูมิลักษณ์ในการตั้งที่อยู่อาศัย ในทรรศนะของชาวจีนการยอมรับสภาพของการผันแปรไม่ฝ่าฝืนธรรมชาตินี้เป็น วิถีที่พึงทำ แปลตรงตัวว่า Dao (จีน) Way (อังกฤษ) สวนจีนยังสะท้อนหลักความเชื่อของปรัชญาเมธีขงจื่อ (Kong Fuzi) ว่าด้วยเรื่องจริยธรรมสังคมและการปกครอง ซึ่งมีอิทธิพลต่อการวางตำแหน่งของสถาปัตยกรรมที่ให้ความ สำคัญลดหลั่นและมีลำดับแบบแผนเคร่งครัด รองรับหลักความคิดด้านการกำหนดหน้าที่ของบุคคลที่พึงปฏิบัติต่อกัน ตลอดจนสวนจีนได้ผสมผสานหลักธรรมของพุทธศาสนาว่าด้วยเรื่อง กฎไตรลักษณ์ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา-สรรพสิ่งล้วนไม่จีรังมีความเปลี่ยนสภาพเป็นธรรมดา สามหลักคิดนี้สะท้อนให้เห็นในการจัดภูมิทัศน์สวนตั้งแต่โบราณที่ไม่นิยมความงามที่เบ็ดเสร็จตายตัว และประกอบด้วยพื้นที่ใช้สอยที่เอื้อต่อการเจริญสติ ทำสมาธิ เพื่อให้เกิดปัญญา สวนของจีนจึงงามแตกต่างกันตามฤดูกาลที่เปลี่ยนแปลง ด้วยการรับรู้ผ่านการรอคอยสีสะพรั่งและกลิ่นกรุ่นของดอกไม้ที่เบ่งบานในฤดูใบไม้ผลิ การเฝ้ามองมุมแสงที่ตกกระทบผ่านฉากประตูลายฉลุในแต่ละฤดู การรับสัมผัสความหนาวเย็นผ่านพื้นแผ่นหินในฤดูหนาว สิ่งเหล่านี้ทำให้ประสาทสัมผัสของมนุษย์เฉียบคมและยอมรับการปรับตัวให้เข้ากับกฎของธรรมชาติ แนวคิดที่ปฏิเสธความงามแบบตายตัวนี้อาจจะพออธิบายให้เข้าใจได้จากรูปแบบภาพจิตรกรรมพู่กันจีน ซึ่งศิลปินจงใจจัดองค์ประกอบของภาพให้เกิด ส่วนเว้นว่าง เพื่อเปิดโอกาสให้เกิดสภาวะตรึกตรองใคร่ครวญของแต่ละบุคคลและใช้ปัจเจกประสบการณ์ในแต่ละวาระเวลาบรรจุจินตภาพในการชม สำหรับชาวตะวันออกแล้วความว่างและความไม่ว่างเป็นสิ่งคู่กัน เป็นทวิภาวะ ซึ่งต่างจากแนวคิดจิตรกรรมแบบตะวันตก

 

 

ภาพที่ 1 ชื่อภาพ Waiting for a ferry in Autumn by Qiu Ying MIng Dynasty
ที่มาภาพ: https://artsandculture.google.com/asset/waiting-for-the-ferry-on-an-autumn-river/MQG_HcSHQPNqSQ?hl=en

 

จากบทกวีสู่ภูมิสถาปัตย์

         สวนจีนให้ความสำคัญกับสถาปัตยกรรมและส่วนใหญ่มักเป็นอาคารชั้นเดียว ซึ่งแยกการใช้สอยชัดเจนแต่ละอาคารห่างออกจากกัน พื้นที่ว่างรอบอาคารนี้จึงเปิดโอกาสให้แทรกด้วยพื้นที่ภูมิทัศน์ของสวน ส่วนอาคารสองชั้นมักจะถูกสร้างเพื่อจุดประสงค์พิเศษบางอย่างเช่นเพื่อทัศนียภาพแบบมุมสูง (bird- eye’s view) ดังนั้นการวางผังจึงแผ่ขยายในแนวราบในลักษณะของกลุ่มอาคารคฤหาสน์ (residence complex) และมักกั้นอาณาเขตรั้วออกจากพื้นที่สาธารณะโดยรอบด้วยกำแพงสูงฉาบปูนขาว (whitewash) มีการออกแบบเน้นทางเข้าหลักด้วยซุ้มประตูเพื่อเป็นที่หมายตาและกันแดด ฝน หิมะได้ด้วย ดังนั้นแต่ละสวนจึงมักมีอาณาเขตภายในกว้างขวางและอาคารในบางสวนมีมากกว่า 20 หลัง กลุ่มอาคารหลักมักจัดวางในแนวแกน จัดลำดับการเข้าถึงให้ลดหลั่นตามหลักปรัชญาขงจื่อ คือ ค่อยๆ อนุญาตให้บุคคลภายนอกเข้าถึงพื้นที่จากกึ่งสาธารณะสู่พื้นที่ส่วนตัว แขกที่สนิทสนมที่สุดจึงจะมีโอกาสเข้าถึงพื้นที่สวนส่วนกลางซึ่งใช้เป็นพื้นที่สุนทรีย์สนทนา อ่านกวี เล่นดนตรี ดื่มชา ชมจันทร์ เป็นต้น

 

          จากซุ้มประตูหลัก การเข้าถึงอาคารจะค่อยๆ เปิดเผยทีละส่วนของพื้นที่ผ่านลาน โถงอาคาร ผนังกั้นที่เจาะช่องหน้าต่าง หรือซุ้มประตูพระจันทร์ ซึ่งใช้เป็นเทคนิคในการแยกพื้นที่แต่ละส่วน ไม่นิยมการเปิดโล่งเป็นช่องแกนสายตาตรงๆ ดูอลังการแบบความนิยมเช่นชาวตะวันตก ธรรมเนียมจีนโบราณนั้นเคร่งครัดเรื่องความเป็นส่วนสัดและความเป็นส่วนตัวค่อนข้างมาก แต่ให้ความสำคัญกับความเชื่อมต่อกับสวนเป็นพิเศษ จะเห็นว่าอาคารมักจะสร้างติดพื้นที่สวนกั้นสัดส่วนด้วยผนังซึ่งคือประตูบานเฟี้ยมที่สามารถเปิดออกได้ทั้งหมดเพื่อเชื่อมพื้นที่กับสวนโดยตรง เป็นที่น่าสังเกตว่าแม้สภาพอากาศจะไม่อำนวยให้เปิดออกเมื่อลมหนาวมาเยือนแต่ชาวจีนก็แก้ปัญหาด้วยการออกแบบประตูให้มีช่องด้วยลายฉลุเพื่อให้สายตาเล็ดลอดมองออกไปได้ การทำเช่นนี้ทำให้วิถีการดำเนินชีวิตของคนเชื่อมโยงกับธรรมชาติอยู่ตลอดเวลาไม่แยกออกจากกัน

 

 

ภาพที่ 2 ฤดูกาลที่สร้างปรากฎการณ์ธรรมชาติ แสงและเงาที่เปลี่ยนแปลง

ที่มาภาพ: Gardens of Suzhou Chen Jianxing Photo Album

 

            ลำดับการเข้าถึงสวนจึงเป็นเสน่ห์อย่างหนึ่งของสวนจีน เป็นการจงใจสร้างปฏิสัมพันธ์การรับรู้ "ขนาดพื้นที่ว่าง" ต่อผู้ชมอย่างเจตนา ลำดับแรกของการเข้าบ้านจะเริ่มจากลานแคบซึ่งมักตั้งประดับด้วยสวนกระถางที่เรียกว่า สวนถาดหรือกระถางบอนไซที่เปรียบดั่งการย่อส่วนธรรมชาติ ความนิยมไม้ดัดนี้สอดคล้องกับวิถีการทำสมาธิที่ต้องค่อยๆ ดัด ค่อยๆ มอง ตัวกระถางเองก็เป็นศิลปวัตถุชิ้นหนึ่งที่จีนนับเป็นชาติแรกที่ผลิตเครื่องเคลือบได้ดีที่สุดในโลก

            จากลานแรกเส้นทางเดินสู่ลานลำดับถัดไปมักจะปูด้วยหินธรรมชาติ จีนเป็นประเทศที่มีแหล่งหินอุดมสมบูรณ์มาก หินนี้มักจะถูกตัดและเรียงเป็นลวดลายทั้งดอกไม้และเรขาคณิต งดงามหลากหลายตามแต่จินตนาการของช่างเหมือนภาพเขียนประดับบนพื้น เมื่อก้าวสู่พื้นที่หลักของสวนขนาดของพื้นที่ว่างจะถูกขยายจนกระทบผัสสะของมนุษย์ให้ลดอัตตาเพราะคนจะรู้สึกตัวว่ามีขนาดเล็กลงท่ามกลางธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ พื้นที่นี้มักมีองค์ประกอบภูมิทัศน์หลักสองสิ่งคือ ภูเขาและน้ำ ซึ่งสัมพันธ์อ้างอิงมาจากธรรมชาติ อาทิ บึงบัวหลวงส่งกลิ่นหอมในฤดูร้อนที่มีชื่อเสียงมากคือ อุทยานของขุนนางผู้ถ่อมตน (Humble Administrator's Garden ยูเนสโกขึ้นทะเบียนมรดกโลกในปี ค.ศ.1997)

 

 

ภาพที่ 3 สระบัวสะพรั่งและกลิ่นหอมในคิมหันต์ฤดู

ที่มาภาพ: Gardens of Suzhou Chen Jianxing Photo Album

 

           อีกทั้ง ชาวจีนยังนิยมการใช้หินรูปทรงสวยงาม หินที่มีรูปทรงโค้งมนรูปทรงอิสระมากกว่าหินทึบตันในการจัดสวน และเลือกใช้หินที่มีรูปทรงสะท้อนให้เห็นการกัดเซาะกร่อนด้วยฝีมือธรรมชาติผ่านกาลเวลา ไม่ใช่รูปทรงจากฝีมือมนุษย์ การแกะสลักจากหินทึบตันมักจะใช้ในอีกบริบทหนึ่งที่ต้องการสื่อความหมายเฉพาะเจาะจง เช่น ตัวอักษรคำโคลงบนแผ่นหิน หรือรูปสัตว์มงคลต่างๆ นิยมวางสัมพันธ์กับอาคารหรือซุ้มประตู สวนที่มีชื่อเสียงมากในการจัดภูเขาหินประดับนี้ถึงขนาดจิตรกรเอกสมัยราชวงศ์หยวนมาวาดภาพไว้ชื่อว่า Picture Scroll of Lion Grove คือ อุทยานป่าสิงโต (Lion Grove Garden ยูเนสโกขึ้นทะเบียนมรดกโลก ปี ค.ศ. 2000)

 

 

ภาพที่ 4 ภูเขาหินก่อ Rockery Art อุทยานป่าสิงโต
ที่มาภาพ: Gardens of Suzhou Chen Jianxing Photo Album

 

 

          ผลของการจัดทางเดินสัญจรอย่างมีระยะและมีลำดับนี้เป็นการหน่วงเวลาเดินในสวน ค่อยๆ ปรับอารมณ์ความรู้สึกชองผู้ชมก่อนเข้าสู่แต่ละพื้นที่ที่ถูกจัดแบ่งการใช้งานที่แตกต่างกัน เช่น โถงต้อนรับแขก ห้องหนังสือ ห้องนอน เป็นต้น แต่ความเป็นส่วนตัวยังมีสัดส่วนชัดเจนไม่ถูกรบกวนจากพื้นที่กึ่งสาธารณะ จะมีก็เพียงกลิ่นหอมของดอกไม้หรือเสียงดนตรีที่ถูกสายลมพัดผ่านผนังกั้นเท่านั้น

 

          เส้นทางเดินในสวนเป็นศาสตร์ที่สัมพันธ์กับทัศนียภาพอย่างแยกกันไม่ออก โดยคำนึงถึงด้านการวางกรอบภาพ การสร้างมิติใกล้ไกล การวางจุดเด่นนำสายตา และนิยมการใช้หลักยืมทิวทัศน์ (Borrowed Scenery) สวนจีนจึงจะรังเกียจเส้นทางเดินเป็นแกนยาวเหยียดตรง แต่มักใช้เส้นตรงหักเหค่อยๆ หักมุมองศาให้สัมพันธ์กับขนาดพื้นที่ และให้สายตาสัมพันธ์กับองค์ประกอบภูมิทัศน์ที่บรรจงกำหนดขึ้น ณ ที่นั้นเหมือนมองภาพเขียนสามมิติ เช่น ทิวทัศน์บึงน้ำใสกว้างสะท้อนแสงจันทร์ในคืนเพ็ญ บึงบัวหลวงสะพรั่งที่ล่อเหล่าแมลงปอ ภูเขาก่อหิน หรือศาลาชงชา-ตีขิม เป็นต้น ทางเดินที่มักออกแบบเล่นล้อกับระนาบสายตาให้สัมพันธ์กับมุมมอง และเพื่อให้ผู้ชมค่อยๆ เดินชมอย่างไม่สะดุด ทางเดินจึงต้องทำเป็นทางลาดแทนขั้นบันได รวมทั้งจงใจสร้างให้แคบเพียงพอให้เดินคนเดียวหรือเดินคู่ได้เท่านั้น การทำเช่นนี้ไม่ใช่เหตุบังเอิญแต่ทำเพื่อให้ผู้เดินจดจ่อกับการมองสวนได้อย่างวิเศษ ทางเดินคดเคี้ยวนี้จะถูกขยายขนาดขึ้นเมื่อต้องการให้กลายเป็นพื้นที่รับรองการนั่งเมื่อศิลปินผู้ออกแบบตั้งใจสร้างจุดเด่น ณตำแหน่งนั้น อีกสิ่งหนึ่งที่แตกต่างจากวัฒนธรรมการจัดสวนอื่นๆ คือทางเดินของสวนจีนจะนิยมสร้างหลังคาคลุมกันแดดฝนหิมะ และสองข้างมักมีกำแพงเตี้ยๆ ที่เอื้อให้สามารถนั่งพักอิริยาบถได้ทุกจุดที่ต้องการ กำแพงอีกฝั่งอาจทำไว้สูงเพื่อบังสายตาถ้าไม่มีพื้นที่เพียงพอให้กั้นเป็นสัดส่วน และนิยมเชื่อมต่อพื้นที่ไม่ให้ตัดขาดจากกันด้วยการฉลุลายหน้าต่างให้เป็นทั้งภาพประดับและช่องมอง สวนที่มีชื่อเสียงมากคือ ชางลั่งถิงหรือพลับพลาเกลียวคลื่น (Canglang Pavilion ยูเนสโกขึ้นทะเบียนมรดกโลก ปี ค.ศ. 2000) มีหน้าต่างลายต่างกันถึง 108 บาน

 

 

ภาพที่ 5 ทางเดินหลังคาคลุมแดดฝนหิมะ เอกลักษณ์ในสวนจีน

ที่มาภาพ: Gardens of Suzhou Chen Jianxing Photo Album

 

 

            ในสวนจีนพรรณไม้เป็นอีกจุดเด่นที่ให้ทั้งความงามและความหมาย ชาวจีนนิยมพรรณไม้ที่มีชื่ออันเป็นมงคล เช่น กุ้ยฮวาหรือต้นหอมหมื่นลี้ ชื่อพ้องกับความหมายว่าความดีงาม ความสุข เป็นต้น แต่มีพืช 3 ชนิดที่นิยมปลูกกันมากเกือบทุกสวน คือ " ไผ่ สน และ บ๊วย ซึ่งชาวจีนได้อุปมาว่าเป็นดั่ง "สามสหายแห่งเหมันต์" ด้วยเหตุว่าประเทศจีนตั้งอยู่ในภูมิภาคเขตอบอุ่น สภาพอากาศจึงประกอบด้วย 4 ฤดูกาล (ฤดูใบไม้ผลิ ฤดูร้อน ฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาว) พันธุ์ไม้ในเขตอบอุ่นมักเริ่มเปลี่ยนสีในฤดูใบไม้ร่วงก่อนจะทิ้งใบหมดทั้งต้นในฤดูหนาว หากมีเพียงพันธุ์ไม้ 3 ชนิดนี้ที่ใบยังสดเขียวชอุ่มต้านลมหนาว จึงเปรียบเทียบการยืนหยัดอยู่ได้ท่ามกลางฤดูอันหนาวเหน็บสู่ฤดูใบไม้ผลิที่อบอุ่น ดั่งจิตใจเด็ดเดี่ยวในการฟันฝ่าอุปสรรคโดยไม่ย่อท้อ และอุปมานัยยะที่สองดั่ง “มิตรภาพที่ทนทานมั่นคงผ่านกาละ-เวลา” ความมานะอดทนกล้าหาญเป็นคุณธรรมสำคัญที่หยั่งรากในสังคมชนชาติจีนมาอย่างยาวนานและยังสะท้อนในการจัดสวนความเข้าใจด้านทัศนะการตีความของพรรณไม้ต่อค่านิยมทางสังคมนี้ ทำให้การชื่นชมความงามของพืชพันธุ์ในสวนจีนล้วนมีความจับใจยิ่งขึ้น

 

 

ภาพที่ 6 เข้าใจธรรมชาติการรอคอยดอกไม้เบ่งบานและการเล่นกับเงาสะท้อนน้ำ

ที่มาภาพ: Gardens of Suzhou Chen Jianxing Photo Album

 

 

            สวนที่งดงามในนิยามดั้งเดิมจึงเป็นการรวมศิลปะแทบทุกแขนงได้อย่างประณีตและกลมกลืนกับธรรมชาติ ในความเรียบง่ายความสมถะและถ่อมตนนั้นซ่อนไว้ด้วยปรัชญาทัศนคติแบบตะวันออกไว้อย่างละเอียดลออ "ประดุจเมล็ดข้าวที่สมบูรณ์เท่านั้นจะโค้งรวงเอนต่ำ แต่เมล็ดข้าวที่ลีบฝ่อไม่สมบูรณ์รวงจะตั้งเหยียดสูงฉะนั้น"

 

เมฆตามจันทร์