มิวเซียมสายตายาว มองการณ์ไกลเพื่อสังคมผู้สูงวัย
Farsighted Museum : Sighting forward to Aging Society
โครงการพัฒนาพิพิธภัณฑ์เพื่อรองรับสังคมผู้สูงวัย

 

 

หลักการและเหตุผล

          สำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) หรือ สบร. มีพันธกิจในการจัดตั้งแหล่งเรียนรู้ขนาดใหญ่ที่สมบูรณ์ หลากหลาย และเป็นองค์กรนำทางด้านความรู้ ที่ส่งเสริมให้ประชาชนมีโอกาสเข้าถึงความรู้ในสาขาต่างๆ เพื่อสะสมความรู้และพัฒนาภูมิปัญญาของตนไปสู่การต่อยอดอย่างสร้างสรรค์ โดยมีสถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ (สพร.) เป็นหน่วยงานภายในที่รับผิดชอบการจัดตั้งพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้ ทำหน้าที่เผยแพร่วัฒนธรรมสร้างสรรค์ที่ปรากฏในประวัติศาสตร์วิถีชีวิต ความเชื่อ คตินิยม ศิลปะ และความหลากหลายของผู้คน และยังส่งเสริมให้คนไทยได้ต่อยอดความรู้อย่างต่อเนื่องผ่านพิพิธภัณฑ์

          ทุกวันนี้ ด้วยมาตรฐานการดำรงชีพที่สูงขึ้น และเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ดีขึ้น ทำให้อายุขัยเฉลี่ยของมนุษย์สูงขึ้น เมื่อผนวกกับอัตราการเกิดที่ต่ำลง ทำให้จำนวนประชากรผู้สูงอายุจึงสูงขึ้นโดยสัมพัทธ์กับอัตราการเกิด คำว่าสูงอายุนั้น แม้ว่าจะยังไม่มีข้อตกลงแน่ชัดว่าอายุเท่าใดจึงนับว่าสูงอายุ หากโดยทั่วไปแล้วมักนับที่อายุ 65 เนื่องจากเป็นวัยของการเกษียณอายุ ในความหมายของ world bank คำว่าสังคมผู้สูงอายุ หรือ aging society หมายถึงสังคมที่มีจำนวนประชากรอายุ 65 หรือมากกว่าเป็นร้อยละ 7 ของประชากรทั้งหมด และหากสังคมใดมีผู้สูงอายุเกินร้อยละ 14 ของประชากร สังคมนั้นคือสังคมผู้สูงวัยอย่างสมบูรณ์หรือ Aged society ปัจจุบันนี้มีประเทศราว 50 ประเทศที่เข้าสู่สังคมผู้สูงวัย แต่หากดูในภาพรวมในสังคมอุตสาหกรรมหรือกลุ่มประเทศพัฒนาแล้วอย่าง อเมริกา ยุโรป ญี่ปุ่นนั้น แม้ว่าค่าเฉลี่ยอายุของประชากรจะสูงมาก แต่ร้อยละ 62 ของประชากรที่อายุเกิน 65 นั้นกระจายอยู่ในกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา เช่น ในอาฟริกา เอเชีย ละตินอเมริกา และหมู่เกาะต่างๆ จึงกล่าวได้ว่าสังคมผู้สูงวัยเป็นปรากฏการณ์ระดับโลกที่ทุกประเทศต้องเผชิญ

          การเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากรนี้ส่งผลกระทบอย่างมากต่อการพัฒนาประเทศ หลายประเทศได้ปรับเปลี่ยนโครงสร้างทั้งในระบบบริหาร ระบบสุขภาพ การศึกษา การจ้างงาน การพัฒนาที่อยู่อาศัยเพื่อรองรับความต้องการพื้นฐานและการพัฒนาประชากรกลุ่มใหม่นี้ ประเทศหลายประเทศไม่ได้พัฒนาเพียงแค่การรองรับความต้องการทางกายภาพของประชากรสูงวัย แต่รองรับความต้องการทางสังคม จิตใจ และการเรียนรู้ เพื่อให้ผู้สูงวัยสามารถมีคุณภาพชีวิตที่ดีอย่างต่อเนื่อง มีความเคารพและพึ่งพาตนเองได้ ไม่เป็นภาระของสังคมจนส่งผลให้กลายเป็นผู้ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง แนวความคิดที่ว่า “ไม่มีคำว่าสายเกินไปสำหรับการเรียนรู้” จึงเป็นแนวคิดที่สำคัญที่กระตุ้นให้กระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้ “เรียนอีกครั้ง” ในหมู่ผู้สูงวัย

          กล่าวเฉพาะความต้องการด้านการเรียนรู้ พิพิธภัณฑ์เป็นองค์กรด้านการศึกษาที่สำคัญในการให้การเรียนรู้ตลอดชีวิตกับคนทุกช่วงวัย พิพิธภัณฑ์สามารถใช้ประโยชน์จากวัตถุจัดแสดง นิทรรศการ และกิจกรรมต่างๆเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ที่หลากหลาย มีปฏิสัมพันธ์ และยืดหยุ่น กระนั้นก็ตาม แม้ว่าพิพิธภัณฑ์จะเป็นสถาบันทางสังคมที่นิยามตัวเองว่ารองรับประชากรทุกกลุ่ม แต่ส่วนใหญ่แล้วนิทรรศการและกิจกรรมการเรียนรู้ต่างๆ กลับเน้นไปที่กลุ่มเด็กในวัยเรียน คนรุ่นเยาว์ สาธารณชนทั่วไป กลุ่มผู้เชี่ยวชาญในวิชาชีพต่างๆ แต่ยังคงให้ความสนใจน้อยกับกลุ่มประชากรสูงวัย กระทั่งไม่กี่ปีมานี้ เมื่อโครงสร้างประชากรในโลกเปลี่ยนแปลงและชี้ชัดถึงการเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ พิพิธภัณฑ์หลายแห่งจึงได้หันมารองรับความต้องการของผู้สูงอายุมากขึ้น เป็นต้นว่า มีการลดค่าเข้าชมสำหรับผู้สูงอายุ ปรับปรุงขนาดตัวอักษรและแสงในนิทรรศการเพื่อช่วยในการอ่าน มีการสร้างกิจกรรมเพื่อกระตุ้นการเรียนรู้ให้ผู้สูงวัยที่มีภาวะสมองเสื่อม เป็นต้น

          สำหรับประเทศไทยนั้น สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการด้านเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ได้ระบุไว้ในร่างยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปีว่า ประเทศไทยจะเข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดในปี 2579 โดยจะมีสัดส่วนของ ผู้สูงอายุถึง ร้อยละ 30 ขณะที่ประชากรวัยเด็กและวัยแรงงาน มีสัดส่วนลดลงอย่างต่อเนื่อง โดยวัยเด็กมีสัดส่วนคิดเป็น ร้อยละ 14 ขณะที่วัยแรงงานคิดเป็นร้อยละ 56 ดังนั้นจึงกล่าวได้ว่าประเทศไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ในอีกไม่กี่ปีข้างหน้า

          สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ ในฐานะองค์กรที่ถูกจัดตั้งมาเพื่อส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้ตลอดชีวิต เป็นองค์กรที่ค้นหาวิธี พัฒนานวัตกรรมการเรียนรู้ในพิพิธภัณฑ์ ได้ดำเนินงานตามพันธกิจมาตลอดระยะเวลา 10 ปีกับกลุ่มเด็กและเยาวชนเป็นหลัก อย่างไรก็ดี เนื่องจากสังคมไทยกำลังจะเข้าสู่สังคมสูงอายุอย่างสมบูรณ์ และรัฐบาลได้บรรจุประเด็นนี้ไว้ในยุทธศาสตร์ชาติ สพร.จึงเห็นความจำเป็นเร่งด่วนที่จะพัฒนาการทำงานกับผู้ชมกลุ่มสูงวัย การค้นหาเครื่องมือใหม่ๆ ในการเรียนรู้เพื่อรองรับสังคมสูงวัย

          เมื่อมองจากมุมของการทำงานกับผู้สูงอายุเพื่อรองรับสังคมผู้สูงวัยนั้น พิพิธภัณฑ์สมควรที่จะพัฒนาผู้ชมที่เป็นผู้สูงอายุ ด้วยการสำรวจ และทำความเข้าใจอย่างจริงจังในเรื่องชีวภาพ กายภาพ จิตวิทยา พัฒนาการทางสังคม ตลอดจนความเปลี่ยนแปลงของประชากรกลุ่มสูงวัย พิพิธภัณฑ์ควรจะค้นหาและตระหนักในความต้องการที่แท้จริงของผู้สูงวัย เพื่อจะหาข้อบ่งชี้ถึงความเป็นไปได้ และอุปสรรคที่ขัดขวางการเรียนรู้ หรือกันผู้สูงอายุออกจากการเรียนรู้ในพิพิธภัณฑ์ ในขณะเดียวกันพิพิธภัณฑ์ควรค้นหาวิธีที่จะกระตุ้น ให้ผู้สูงอายุเข้าพิพิธภัณฑ์ เรียนรู้จากนิทรรศการและมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่างๆ
อย่างไรก็ดี การทำงานกับผู้สูงวัยถือว่าเป็นเรื่องใหม่ในบริบทของพิพิธภัณฑ์ไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากมีเป้าหมายที่จะขยายผลผลักดันให้องค์กรพิพิธภัณฑ์ให้ความสำคัญและปรับเปลี่ยนตัวเองในการทำงานรองรับสังคมสูงวัยนั้น มีความจำเป็นที่จะต้องดำเนินการอย่างต่อเนื่อง อย่างเป็นระบบ ตั้งแต่การสำรวจองค์ความรู้ การรวบรวมปฏิบัติการ การแบ่งปันความรู้ และการนำความรู้ไปขยายผล

          เพื่อที่จะบรรลุวัตถุประสงค์ให้เกิดการนำไปใช้ได้จริง สพร. จึงเรียกรับโครงการจากพิพิธภัณฑ์ นักวิจัย หรือผู้สนใจคัดเลือกเพื่อพัฒนางานวิจัยเชิงปฏิบัติการด้านผู้สูงอายุ จำนวน 10 โครงการ เพื่อดำเนินโครงการสนับสนุนให้พิพิธภัณฑ์เป็นแหล่งเรียนรู้ที่ผู้สูงวัยสามารถเข้าถึงได้อย่างปลอดภัย สะดวกสบาย และใช้ประโยชน์ได้ โดยไม่จำกัดรูปแบบกิจกรรม ทั้งนี้มีประเด็นที่มุ่งสนับสนุน บนความเกี่ยวเนื่องของพื้นที่พิพิธภัณฑ์ อันได้แก่

ความเข้าใจต่างวัฒนธรรมหรือต่างกระบวนทัศน์ / Cross-cultural understanding

ความเข้าใจข้ามรุ่น/ Cross-generation understanding

การสร้างสรรค์และนวัตกรรม /Creativity & Innovation

ดิจิทัลและเทคโนโลยี / Digital and Technology

อารยสถาปัตยกรรม / Universal Design

การพัฒนาศักยภาพสมองและความมั่นคงทางจิตใจ / Brain Potentials and Mental Security Development

การสร้างความสุขสูงวัยอย่างยั่งยืน / Sustainable Aging Happiness Conceiving

การถ่ายทอดศักยภาพสู่ผู้อื่น / Potentiality transferring

ความประสงค์ของชีวิต / The Last Breathing

 

กระบวนการพิจารณา

1. การวิเคราะห์โครงการเบื้องต้น เป็นการวิเคราะห์ว่าโครงการที่ส่งเข้ามาสอดคล้องกับหลักเกณฑ์และแนวทางการโครงการพัฒนาพิพิธภัณฑ์เพื่อรองรับสังคมผู้สูงวัย โดยพิจารณาทั้งสิ้นไม่เกิน 15 โครงการ
2. ขั้นการพัฒนาโครงการ เป็นการพัฒนาเอกสารข้อเสนอ โดยเชิญผู้ผ่านการพิจารณาโครงการเบื้องต้น ทั้ง 15 โครงการ เข้าร่วมอบรมเชิงปฏิบัติการ เป็นเวลา 2 วัน เพื่อเพิ่มมุมมองการทำงานพิพิธภัณฑ์ให้สอดรับกับผู้สูงอายุและเพื่อพัฒนาข้อเสนอที่มีความเป็นไปได้ร่วมกัน จากนั้นจึงเข้าสู่ขั้นการพิจารณาเพื่อคัดเลือก จำนวน 10 โครงการ
3. ขั้นการพิจารณาโครงการ โดยคำนึงถึงความเป็นได้ในการดำเนินการได้สำเร็จ เกิดประโยชน์ และคุณค่า สามารถเป็นแนวทางในการขยายผลการพัฒนาพิพิธภัณฑ์ไทยเพื่อผู้สูงอายุ
4. ขั้นทำสัญญา โครงการที่ผ่านการพิจารณาและได้รับการอนุมัติจะได้รับการประสานงานเพื่อขอเอกสารเพิ่มเติมเพื่อใช้ประกอบการจัดทำข้อตกลงร่วมกันระหว่าง สพร. และผู้เสนอโครงการ

 

โครงการที่เข้าข่ายการพิจารณา

1. ผู้เสนอขอรับการสนับสนุนต้องเป็นเจ้าหน้าที่ของพิพิธภัณฑ์ หรือบุคคลทั่วไปที่สามารถทำงานร่วมกับพิพิธภัณฑ์ได้
2. ไม่จำกัดสาขาหรือประเภทของพิพิธภัณฑ์ที่เข้าร่วมโครงการ
3. สามารถเข้าร่วมโครงการและดำเนินโครงการได้ในระหว่าง พฤศจิกายน 2563-สิงหาคม 2564 โดยโครงการที่เสนอต้องเป็นโครงการใหม่ ที่ไม่เคยได้รับการเสนอ คัดเลือก หรือได้รับทุนสนับสนุนจากแหล่งอื่นมาก่อน
4. ข้อเสนอโครงการครบถ้วน โดยระบุปัญหาของพิพิธภัณฑ์หรือการดำเนินงานเพื่อผู้สูงอายุ แผนการดำเนินงาน/กิจกรรมสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ และมีความเป็นไปได้ในทางปฏิบัติ ระบุผลลัพธ์ชัดเจน วัดผลได้จริง
5. งบประมาณที่เสนอไม่เกิน 40,000 บาท (สี่หมื่นบาท) มีแผนการใช้งบประมาณเบื้องต้น ทั้งนี้ ขอสงวนสิทธิ์ไม่รับพิจารณาหากเสนองบประมาณโครงการเกินกว่าที่กำหนด
6. ผู้เสนอต้องไม่เคยเป็นบุคคล/ นิติบุคคล ที่เคยมีกรณีพิพาท หรือผิดสัญญาที่เคยร่วมงานกับสถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ (สพร.) หรือสำนักงานบริหารและพัฒนาองค์ความรู้ (องค์การมหาชน) ทั้งนี้ ต้องไม่มีประวัติด่างพร้อยในการปฏิบัติงานไม่เป็นไปตามข้อตกลง หรือได้สร้างความเสื่อมเสียแก่สพร. หรือ สบร. หรือแก่บุคคลอื่น ๆ ในสังคม
7. ลักษณะโครงการต้องไม่มีจุดมุ่งหมายหรือเกี่ยวพันกับผลประโยชน์ทางการเมืองอย่างแจ้งชัด
8. ลักษณะโครงการต้องไม่มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อการหาทุน หากำไร ลงทุนเพื่อแสวงหากำไร หรือจัดตั้งกองทุน
9. ลักษณะโครงการต้องไม่เป็นงานประจำของหน่วยงานรัฐ หรือองค์กร หรือชุมชน/พื้นที่ นั้นอยู่แล้ว
10. หากตรวจสอบพบว่าผู้เสนอโครงการไม่ใช่ผู้ดำเนินการจริง สพร.สามารถยุติโครงการได้ทันที โดยเรียกคืนเงินทุนทั้งหมดที่ได้จ่ายไปก่อนหน้า

 

ข้อเสนอโครงการต้องประกอบไปด้วยหัวข้อ ดังนี้

1. ชื่อโครงการ

2. คำสำคัญ

3. ผู้เสนอโครงการ ชื่อ นามสกุล อายุ องค์กร ตำแหน่ง หมายเลขโทรศัพท์ที่ติดต่อ อีเมล

4. พิพิธภัณฑ์ที่ร่วมทำงาน

5. ประเด็นด้านพิพิธภัณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับโครงการ (เลือกที่ตรงที่สุด เพียง 1 หัวเรื่อง)

Audience Development
Collection
Communication
Conservation
Education
Exhibition
Marketing

6. ประเด็นด้านผู้สูงวัยที่เกี่ยวข้องกับโครงการ (เลือกที่ตรงที่สุด เพียง 1 หัวเรื่อง)

ความเข้าใจต่างวัฒนธรรมหรือต่างกระบวนทัศน์ / Cross-cultural understanding

ความเข้าใจข้ามรุ่น/ Cross-generation understanding

การสร้างสรรค์และนวัตกรรม /Creativity & Innovation

อารยสถาปัตยกรรม / Universal design

เทคโนโลยีและดิจิทัล

การพัฒนาศักยภาพสมองและความมั่นคงทางจิตใจ

การสร้างความสุขสูงวัยอย่างยั่งยืน

การถ่ายทอดศักยภาพสู่ผู้อื่น

ความประสงค์ของชีวิต

อื่นๆ (โปรดระบุ)____________________________________________

7. หลักการเหตุผล / ความสำคัญของปัญหา

8. วัตถุประสงค์ของโครงการ

9. กลุ่มเป้าหมาย

10. วิธีการดำเนินงาน

11. งบประมาณ 40,000 บาท (ประมาณการค่าใช้จ่ายสำคัญ)

12. ผลที่คาดว่าจะได้รับ

13. ประโยชน์ต่องานพิพิธภัณฑ์

14. ประโยชน์ต่อผู้สูงอายุ

15. ภาพประกอบ (ถ้ามี)

 

กำหนดการสำคัญ

1. ประกาศเรียกรับข้อเสนอ                                       ตั้งแต่วันนี้ – 20 ธันวาคม 2563
2. ประกาศข้อเสนอที่โครงการสนใจ (15 ข้อเสนอ)          5 มกราคม 2564
3. อบรมเชิงปฏิบัติการเพื่อพัฒนาข้อเสนอ                     11-12 กุมภาพันธ์ 2564 (มิวเซียมสยาม)
4. ประกาศข้อเสนอที่โครงการสนับสนุน (10 ข้อเสนอ)      15 กุมภาพันธ์ 2564
5. ดำเนินโครงการ                                                   1 มีนาคม -30 กรกฎาคม 2564
6. นำเสนอในการประชุมวิชาการ Museum Forum           5-6 สิงหาคม 2564
7. ส่งเอกสารปิดโครงการ                                           1 กันยายน 2564