ปรากฏการณ์เสด็จพ่อ ร. 5

พ.ศ. 2536 นิธิ เอียวศรีวงศ์ ได้เคยพูดถึงปรากฏการลัทธิเสด็จพ่อ ร. 5 เอาไว้ ซึ่งเป็นลัทธิพิธีใหม่ที่มีการนับถือบูชาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นลัทธิพิธีที่มีความแตกต่างจากลัทธิพิธีทั้งหลายที่เคยมีมาทั้งหมด แม้ว่าลัทธิเสด็จพ่อ ร. 5 จะได้รับมรดกจากลัทธิพิธีที่มีมาก่อนและพิธีทางพุทธศาสนาของไทย ...เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น

มโนภาพของ ร. 5 ในลัทธิคือบิดาแห่งยุค “ทันสมัย” และความ “ทันสมัย” ในความคิดของคนไทยไม่เกี่ยวกับสงคราม และไม่เกี่ยวกับการเอาเลือดทาแผ่นดิน ยังมีลักษณะการนับถือบูชา ร.5 ที่น่าสนใจนั่นคือความเป็นพระมหากษัตริย์ของพระองค์จะได้รับการเน้นย้ำอยู่มาก นิธิเคยสำรวจแผงขายวัตถุมงคลของลัทธิพิธีตามข้างถนน พบว่า 90 % ของเหรียญและรูปภาพมักจะฉลองพระองค์ด้วยเครื่องราชอิสริยาภรณ์อย่างพระมหากษัตริย์ทั้งสิ้น ในส่วนพระบรมฉายาลักษณ์ที่เป็นภาพถ่ายหรือพระบรมฉายาทิศลักษณ์นั้นนั่งบนอาสน์แบบฝรั่งแต่เป็นลายไทย ดูจะแพร่หลายมากที่สุดองค์รวมทำให้รู้สึกว่านี่เป็นรูปในหลวง

การใช้พระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นเครื่องประดับบ้านเรือน หรือแม้แต่ประดับกายนั้นมีมานานก่อนเกิดลัทธิพิธี ร. 5 ทั้งนี้เพราะพระองค์และรัชสมัยของพระองค์เป็นต้นกำเนิดของสถานภาพทางสังคมที่ยังมีความหมายสืบมาจนถึงปัจจุบัน ฉะนั้นในห้องรับแขกที่โอ่โถงจะประดับด้วยพระบรมฉายาลักษณ์ก็ทำให้แขกผู้มาเยือนตระหนักได้ดีถึงสายสัมพันธ์อันสูงของตระกูล

แต่ตรงกันข้ามการบูชาพระบรมฉายาลักษณ์ของลัทธิบูชา ร. 5 ภาพใช้ประดับบ้านผู้ดี หรือห้อยคอผู้ดี ต้องการแสดงสายสัมพันธ์โดยตรงหรือโดยอ้อมก็ตาม พระบรมฉายาลักษณ์จึงมักไม่เป็นพระบรมฉายาลักษณ์ที่แสดงภาพเป็นพระมหากษัตริย์อย่างโจ่งแจ้ง เพราะภาพเช่นนั้นหาซื้อที่ไหนก็ได้และมักจะติดตามสถานที่ราชการ แต่จะนิยมภาพที่ทรงแต่ง “ไปรเวต”

แม้ลัทธิบูชาเสด็จพ่อ ร. 5 นิยมพระบรมมฉายาลักษณ์ที่แสดงความเป็นกษัตริย์ แต่ไม่ได้หมายความว่าลัทธิพิธีตั้ง ร. 5 ไว้ห่างเหินจากผู้นับถือบูชา ตรงข้าม ลัทธิพิธีเน้นความสัมพันธ์ใกล้ชิดระหว่าง ร. 5 กับสาวกอย่างมากที่มักจะเรียกพระองค์ท่านว่า “เสด็จพ่อ” หรือ “สมเด็จฯพ่อ” ก็เป็นเครื่องชี้ให้เห็นว่าวางความสัมพันธ์ระหว่างสาวกกับ ร. 5 ไว้ระดับใด การไปถวายตัวที่ลานพระบรมรูปทรงม้าก็เป็นการสร้างความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดอีกอย่างหนึ่ง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นวีรบุรุษของประชาชนคนแรก ที่ไม่ได้มีตำนานเป็นฐานสำหรับก่อรูปขึ้นมา แต่อาศัยข้อมูลที่ราชการเป็นผู้ป้อนให้เป็นส่วนใหญ่ และด้วยเหตุดังนั้น ร. 5 จึงเป็นวัตถุแห่งการนับถือบูชาของลัทธิพิธีที่แตกต่างจากลัทธิอื่น ๆ ที่เคยมีมาในเมืองไทย เพราะมีเจตนาที่จะทำให้เป็นบุคคลจริงในประวัติศาสตร์

การเกิดขึ้นของลัทธิเสด็จพ่อ ร. 5 สะท้อนสังคมไทยในช่วงเวลา 2-3 ทศวรรษที่ผ่านมา (2-3ทศวรรษก่อน พ.ศ. 2536) ที่มีกลุ่มคนทีมีความต้องการในชีวิตที่แตกต่างออกไป ไม่ใช่การชี้นำไปยังทิศทางที่ของหายโดยเจ้าพ่อผ่านคนทรง ไม่ใช่การอยู่ยงคงกระพัน เพราะชีวิตของเขาไม่ต้องตีรันฟันแทงกับใคร ไม่ต้องการมนต์เสน่ห์หรือน้ำมันพรายสำหรับผูกมัดใจใคร ไม่ใช่ความปรารถนาจากการแทงหวย แต่ปรารถนาความเจริญมั่นคงในธุรกิจของตนเอง ไม่ใช่ความปรารถนาจะให้ลูกหลานรับราชการเป็นเจ้าคนนายคน แต่ต้องการให้ลูกหลานเป็นพ่อค้าที่ประสบความสำเร็จในธุรกิจของตนเอง

อ้างอิง

นิธิ เอียวศรีวงศ์. (2536). ลัทธิพีเสด็จพ่อ ร. 5. กรุงเทพฯ : มติชน.

แกลเลอรี่

ดูทั้งหมด