เมื่อพูดถึงหยก เชื่อว่าหลาย ๆ คนคงจะนึกถึงประเทศจีน เพราะคนจีนมีประวัติศาสตร์การใช้หยกอย่างแพร่หลายมายาวนานถึง 7,000 ปี มิตรภาพใกล้ชิดระหว่างไทยกับจีนก็ยังทำให้เราได้รับสำนวนภาษาที่เกี่ยวข้องกับหยกมาใช้ เช่น กิ่งทองใบหยก หนุ่มหน้าหยก รวมถึงตลาดค้าหยกจากเหมืองเมียนมาร์ของบ้านเรา ก็มีลูกค้าส่วนใหญ่เป็นชาวจีนหรือผู้ที่มีเชื้อสายจีนทั้งสิ้น

 

          แต่ความจริงยังมีอีกประเทศหนึ่งในซีกโลกเดียวกับเรา ที่มีวัฒนธรรมการใช้หยกอย่างงดงามและเปี่ยมความหมายน่าสนใจเช่นกัน นั่นก็คือ ประเทศนิวซีแลนด์ ดินแดนแห่งแม่น้ำกว้างภูผาตระหง่านของชนเผ่าเมารี (Maori)

 

        เมารีเป็นชนชาติเชื้อสายโพลินีเซียที่อาศัยอยู่ในบรรดาหมู่เกาะมหาสมุทรแปซิฟิก พวกเขาเดินทางมาอาศัยอยู่ในเกาะเหนือและเกาะใต้ของนิวซีแลนด์เมื่อราว ค.ศ.800 (ตรงกับช่วงประมาณ 440 ปีก่อนการก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย) จึงถือเป็นกลุ่มวัฒนธรรมดั้งเดิมของนิวซีแลนด์ในสมัยก่อนที่จะกลายเป็นอาณานิคมอังกฤษ

 

 

ภาพที่ 1 หัวหน้าเผ่าเมารี นกาไท-เราเร (Chief Ngatai-Raure)
วาดสีน้ำมันโดยศิลปินก็อตต์ฟรีด ลินเดาเออร์ (Gottfried Lindauer) ในปีค.ศ. 1884

แหล่งที่มาภาพ: International Art Centre. (2017, April 4). Auction: Gottfried Lindauer 1839 - 1926. Retrieved March 22, 2021, from https://www.internationalartcentre.co.nz/auctions/catalogue/201704/DG35951/Chief-Ngatai-Raure

 

 

          ด้วยวิถีชีวิตที่เรียบง่ายและผูกพันใกล้ชิดกับธรรมชาติ ชาวเมารีมีตำนานความเชื่อมากมายเกี่ยวกับท้องฟ้า ทะเล ภูเขา แม่น้ำ ว่ามีจิตวิญญาณหรือเทพศักดิ์สิทธิ์สถิตอยู่ โลกธรรมชาติไม่ใช่เพียงสถานที่หรือแหล่งทรัพยากร หากแต่เป็นชีวิตที่สมบูรณ์ชีวิตหนึ่งในตัวเองและเป็นบรรพบุรุษของมนุษย์ด้วย เรียกได้ว่าธรรมชาติคือครอบครัว และวัตถุล้ำค่าที่ชาวเมารีใช้เป็นสื่อกลางระหว่างพวกเขากับครอบครัวก็คือหยกนั่นเอง

 

           หยกนิวซีแลนด์ในภาษาเมารีเรียกว่า “โปว์นามุ” (Pounamu) แปลว่า “หินสีเขียว” ส่วนมากเป็นหยกแร่เนไฟรต์ (Nephrite) ลักษณะเนื้ออ่อนกว่าหยกแร่เจไดต์ (Jadeite) ที่เราพบในเมียนมาร์ ชาวเมารีเก็บหยกกันจากบนภูเขาและตามชายฝั่งแม่น้ำ ส่วนมากจากเขตเนลสัน เวสต์โคสต์ ฟยอร์ดแลนด์ และเวสเทิร์นเซาธ์แลนด์

 

           โปว์นามุจำแนกออกเป็น 4 ชนิด ได้แก่ คาวาคาวะ (Kawakawa) หยกใบไม้ คือหยกสีเขียวที่มีจุดด่างดำหรือลายแต้มอยู่ในเนื้อมาก เป็นหยกที่พบได้ทั่วไป อีนังงะ (Inanga) หยกเกล็ดปลาเป็นหยกสีขาวมุกหรือสีเขียวอมเทา คาฮูรังงิ (Kahurangi) หยกท้องฟ้า หยกสีเขียวเข้มสดเนื้อใส อาจมีลายเหมือนปุยเมฆบาง ๆ อยู่ในเนื้อได้ เป็นชนิดที่หายากที่สุด และสุดท้าย ตังงิไว (Tangiwai) หยกน้ำตา ซึ่งแท้จริงไม่ใช่หยกแร่เนไฟรต์อย่างสามชนิดแรก แต่เป็นแร่โบวีไนต์ (Bowenite) ในกลุ่มเซอร์เพนทีน (Serpentine) สามารถเป็นได้หลายสี แต่เนื้อจะต้องโปร่งแสงจึงจะนับเป็นตังงิไว

 

            อย่างไรก็ดี การจำแนกหยกออกเป็นชนิดต่าง ๆ ดังนี้เป็นเพียงการแบ่งประเภทตามตามตำนานความเชื่อ ไม่ได้เป็นไปเพื่อมุ่ง “คัดเกรด” เพื่อวัดมูลค่าอย่างพลอยในตลาดอัญมณี เพราะว่าสำหรับชาวเมารีแล้ว หยกมีจิตวิญญาณของตนเอง เป็นทูตระหว่างมนุษย์กับบรรพบุรุษ (ทั้งที่เป็นญาติผู้ล่วงลับไปแล้วของเราและทั้งที่เป็นโลกธรรมชาติ) หยกจึงไม่ใช่เรื่องเงิน ไม่ใช่ของสำหรับเลือกซื้อมาประดับกายเพียงเพื่อความสวยงาม

 

            รวมถึงกระทั่งว่า ไม่ใช่คนเห็นหยกชิ้นไหนถูกตาต้องใจแล้วก็จะหยิบมาใช้เองได้ แต่จะต้องมีการขออนุญาตวิญญาณบรรพบุรุษ หรือได้รับจากผู้อื่น โดยมากก็จะรับสืบทอดกันจากพ่อสู่ลูก หรือเป็นของขวัญจากเผ่าต่อผู้ที่คู่ควร เช่นที่ช่างแกะสลักหยกชาวเมารีชื่อดัง นิกิ เนเปีย (Niki Nepia) มอบหยกให้แก่นายกรัฐมนตรีนิวซีแลนด์คนที่ 40 จาซินดา อาร์เดิร์น (Jacinda Ardern) เมื่อวันที่ 3 กุมภาพันธ์ ค.ศ.2018 ชาวเมารีเชื่อว่า การนำหยกมาแกะสลักและใช้เองตามใจชอบเท่ากับไม่เคารพต่อจิตวิญญาณของหยกก้อนนั้น อันจะบันดาลให้เกิดโชคร้าย (ปัจจุบันความเชื่อนี้จางไปบ้างแล้วเพราะธุรกิจค้าหยกที่เติบโตขึ้น แต่คนนิวซีแลนด์ก็ยังนิยมซื้อหยกเป็นของขวัญให้ผู้อื่นมากกว่าซื้อให้ตัวเอง)

 

 

ภาพที่ 2 นายกรัฐมนตรีนิวซีแลนด์สวมต่างหูหยกโปว์นามุ ขณะทำพิธีฮองงิ (Hongi)
แตะหน้าผากและจมูกกับผู้อาวุโสเมารีเพื่อแลกลมหายใจกัน ในวันรำลึกสงครามนิวซีแลนด์ ปี 2019

แหล่งที่มาภาพ: Keith, L. (2019, October 28). A spine-tingling greeting for Jacinda Ardern as Land Wars commemorations begin. Retrieved March 22, 2021, from https://www.stuff.co.nz/taranaki-daily-news/news/116967027/a-spinetingling-greeting-for-jacinda-ardern-as-land-wars-commemorations-begin

 

 

            ความสำคัญด้านจิตวิญญาณของหยกโปว์นามุต่อชาวเมารียังสะท้อนอยู่ในการออกแบบลวดลายแกะสลัก ผ่านฝีมือของช่างแกะสลักหยกที่ได้รับอนุญาตตามกฎหมาย ซึ่งเป็นชาวเมารีเกาะใต้จำนวน 84 คนเท่านั้นในปัจจุบัน สืบสานทักษะทางศิลปะและถ่ายทอดลวดลายทางวัฒนธรรมจากรุ่นสู่รุ่น

 

            ลายที่พบได้บ่อยมีอยู่ 6 ลาย เริ่มต้นจากที่ปรากฏในภาพต่างหูของนายกรัฐมนตรีด้านบน คือ ปิโครัว (Pikorua) “ลายเกลียว” ซึ่งจะแกะสลักให้มีจุดเชื่อมกันของหยกด้านบนกับด้านล่าง ส่วนตรงกลางแยกจากกันโดยบิดหมุนเกลียว แสดงถึงเส้นทางชีวิตของคนสองคน หรือกลุ่มคนต่างกลุ่ม ว่าแท้จริงล้วนเป็นผู้ที่กำเนิดมาจากจุดเดียวกัน แม้จะแยกกันและไหลไปในทางตรงกันข้ามบ้าง แต่ในที่สุดก็จะสามารถกลับมาบรรจบกันอีกครั้ง

 

            โตคิ (Toki) “ลายขวาน” สัญลักษณ์ของพลังความแข็งแกร่งและกล้าหาญ เป็นลายอันมีเกียรติสำหรับผู้ชาย ขวานถากไม้เป็นเครื่องมือโบราณที่ใช้ในพิธีสำคัญต่าง ๆ โดยหัวหน้าเผ่า โดยเฉพาะพิธีการโค่นต้นไม้ใหญ่เพื่อใช้สร้างเรือแคนู จึงย้ำเตือนให้ผู้ที่เป็นเสาหลักของครอบครัวรักษาความแน่วแน่มั่นคง ความชาญฉลาดที่จะอยู่รอด และการควบคุมชีวิตตนในแนวทางที่ดี

 

            โครุ (Koru) “ลายก้นหอย” เป็นลายที่มักเห็นอยู่ตามขื่อ เพดาน และผนังของวิหารประจำชุมชน สื่อถึงการเริ่มต้นใหม่และการเปลี่ยนแปลงเคลื่อนไหว เติบโตอย่างไม่หยุดหย่อนเหมือนต้นเฟิร์นที่คลี่ใบจากศูนย์กลางไปทุกทิศทาง แต่ในขณะเดียวกันก็กลับคงอยู่ในวงเหมือนเดิมตลอดกาลและย้อนกลับคืนสู่ศูนย์กลางเช่นกัน “คนเราเปลี่ยนไปทุกวันแต่ก็ยังคงเป็นเรา” เป็นลายปรัชญาที่มีการตีความหลากหลายที่สุดลายหนึ่งของเมารี

 

            เฮย์ มาเตา (Hei Matau) “ลายตะขอ” เป็นลายสำคัญที่บ่งบอกรากเหง้าของชาวเมารีผู้เป็นลูกทะเล ตั้งแต่สมัยก่อนการตั้งรกรากในนิวซีแลนด์ ตะขอตกปลาเป็นเครื่องมือหาอาหารที่พวกเขาต้องใช้ประจำ จึงกลายเป็นสัญลักษณ์ของความกินดีอยู่ดี สุขภาพแข็งแรง และความเคารพในจิตวิญญาณของมหาสมุทรแปซิฟิกอันยิ่งใหญ่ เชื่อว่าการมอบหยกตะขอให้กับผู้ใดจะช่วยคุ้มครองผู้นั้นให้เดินทางทางทะเลได้โดยสวัสดิภาพ

 

            นอกจากลายแกะสลักหยกเป็นสัญลักษณ์แบบเรียบง่าย ก็มีลายรูปเทพและสัตว์ในตำนานของชาวเมารี ได้แก่ ทิคิ (Tiki) มนุษย์ผู้ชายคนแรกบนโลกซึ่งเป็นบุตรของผืนดินและผืนฟ้า และเป็นผู้ที่สร้างผู้หญิงขึ้นมา จึงได้ชื่อว่าเป็นบรรพบุรุษของมนุษยชาติ กับ มาไนยะ (Manaia) สัตว์วิเศษซึ่งมีหัวเป็นนก ตัวเป็นคน และหางเป็นปลาหรืองู ทำหน้าที่เป็นผู้ส่งสารระหว่างโลกมนุษย์กับโลกของวิญญาณ อีกทั้งคอยต่อสู้กับความชั่วร้าย

 

 

ภาพที่ 3 ตัวอย่างชิ้นหยกแกะสลัก ลายมาไนยะ สัตว์ในตำนานเมารี

แหล่งที่มาภาพ:  Brendish, L., McArdle, M., DeRenzo, N., Idle, E., & Kwak, C. (2019, December 09). The memento: Set in stone. Retrieved March 22, 2021, from https://www.hemispheresmag.com/pounamu-new-zealand/

 

 

            เป็นที่น่าชื่นใจอย่างยิ่งในปีค.ศ. 2016 เมื่อบริษัทยักษ์ใหญ่อย่างวอลต์ดิสนีย์แอนิเมชันสตูดิโอส์ (Walt Disney Animation Studios) อำนวยการสร้างภาพยนตร์เพลง เรื่อง ผจญภัยตำนานหมู่เกาะทะเลใต้ หรือ โมอาน่า (Moana) บนฉากหลังวัฒนธรรมโพลิเนเซีย เนื้อหาเป็นการเดินทางเพื่อคืนหัวใจที่ถูกขโมยไปของเทพแห่งเกาะศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งหัวใจที่ว่านั้นสถิตอยู่ในชิ้นหยกโปว์นามุแกะสลักลายโครุ แม้ภาพยนตร์จะเป็นเพียงการดัดแปลงตำนานตามจินตนาการเพื่อความบันเทิง แต่ทำให้หยกโปว์นามุได้เป็นที่รู้จักของเด็ก ๆ ทั่วโลก ส่งต่อจิตวิญญาณความผูกพันระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติให้คงอยู่สืบไป

 

บรรณานุกรม

Beck, R. J., Mason, M., & Apse, A. (2010). Pounamu: The Jade of New Zealand. Auckland, N.Z.: Penguin in association with Te Runanga o Ngai Tahu.

 

The Bangle. (2018, April 29). Retrieved March 20, 2021, from https://www.puawaijade.nz/blog/post/27456/The-Bangle/

 

Meanings & Designs. (n.d.). Retrieved March 20, 2021, from https://www.mountainjade.co.nz/pages/greenstone-meanings-and-designs

 

New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu Taonga. (2020, January 22). Maori exploration and settlement. Retrieved March 20, 2021, from https://teara.govt.nz/en/west-coast-region/page-4

 

พีริยา  จำนงประสาทพร