*ภาพปกถูกสร้างขึ้นด้วย AI เพื่อประกอบบทความเท่านั้น

               ในศตวรรษที่ 21 โลกเต็มไปด้วยเทคโนโลยีและความเร่งรีบ “โอริกามิ” ศิลปะการพับกระดาษของญี่ปุ่น เป็นศิลปะแขนงหนึ่งที่ยังมั่นคงอย่างงดงามผ่านกาลเวลา สิ่งที่ดูเรียบง่ายอย่างกระดาษเพียงแผ่นเดียวกลับสามารถแปรเปลี่ยนเป็นรูปทรงที่ซับซ้อน ละเอียดอ่อน และเปี่ยมด้วยความหมายทางวัฒนธรรมอย่างลึกซึ้ง โดยบทความนี้ขอย้อนรอยประวัติศาสตร์ของโอริกามิ ตั้งแต่จุดกำเนิด การพัฒนาในแต่ละยุคสมัย ตลอดจนการแตกแขนงเป็นรูปแบบและแนวคิดที่หลากหลายในโลกปัจจุบันภาพที่ 1 โอริกามิรูปสัตว์ต่าง ๆ

แหล่งที่มา: https://www.twinkl.co.th/teaching-wiki/origami

               แน่นอนว่า การศึกษาประวัติของโอริกามิอาจต้องย้อนกลับไปสืบค้นพัฒนาการของ “กระดาษ” ก่อน กระดาษถูกประดิษฐ์ขึ้นครั้งแรกในประเทศจีนราวคริสต์ศตวรรษที่ 2 ก่อนถ่ายทอดความรู้สู่ญี่ปุ่นในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 6 ผ่านการแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมและศาสนา

               ในระยะแรก กระดาษถือเป็นสิ่งของล้ำค่าและมีราคาแพง การพับกระดาษจึงไม่ได้เป็นกิจกรรมเพื่อความบันเทิง แต่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมทางศาสนาและชนชั้นสูง ตัวอย่างเช่น การพับกระดาษเป็นรูป “โนชิ” (Noshi) ซึ่งเป็นเครื่องประดับของขวัญแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่น มักทำจากกระดาษสีขาวหรือแดงแล้วพับห่อของมงคลขนาดเล็กไว้ภายใน หรือการใช้กระดาษพับในพิธีชินโต เพื่อสื่อถึงความบริสุทธิ์และความศักดิ์สิทธิ์

               เมื่อเข้าสู่ยุคเอโดะ (ค.ศ. 1603–1868) ญี่ปุ่นมีเสถียรภาพทางการเมืองและเศรษฐกิจมากขึ้น กระดาษเริ่มมีราคาถูกลง และประชาชนทั่วไปสามารถเข้าถึงได้ง่ายขึ้น โอริกามิจึงเริ่มแพร่หลายจากชนชั้นสูงสู่สามัญชน หนึ่งในหลักฐานสำคัญของโอริกามิในยุคนี้ คือ หนังสือ Senbazuru Orikata (1797) ซึ่งนับเป็นคู่มือการพับกระดาษเล่มแรกของโลก หนังสือเล่มนี้แสดงวิธีพับนกกระเรียนหลายรูปแบบ โดย “นกกระเรียน” (tsuru) กลายเป็นสัญลักษณ์สำคัญของโอริกามิ เนื่องจากในวัฒนธรรมญี่ปุ่น นกกระเรียนเป็นตัวแทนของอายุยืนยาว ความโชคดี และความหวัง

ภาพที่ 2 ส่วนหนึ่งจากหนังสือ Senbazuru Orikata แสดงวิธีการพับนกกระเรียน

แหล่งที่มา: https://www.origamiheaven.com/senbazuruorikata.htm

               ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 โอริกามิเริ่มถูกนำมาใช้ในระบบการศึกษา โดยเฉพาะในโรงเรียนอนุบาล เพื่อพัฒนาทักษะการเคลื่อนไหว การคิดเชิงตรรกะ และความคิดสร้างสรรค์ของเด็ก ต่อมาโอริกามิได้ก้าวเข้าสู่ยุคใหม่อย่างแท้จริง ด้วยผลงานของอากิระ โยชิซาวา (Akira Yoshizawa) ศิลปินผู้ได้รับการยกย่องว่าเป็น “บิดาแห่งโอริกามิสมัยใหม่” เขาได้พัฒนาวิธีการพับที่ซับซ้อนและสร้างระบบสัญลักษณ์ (origami notation) ที่ใช้ในการอธิบายขั้นตอนการพับและกลายเป็นมาตรฐานที่ใช้ทั่วโลก ยิ่งไปกว่านั้น เขายังคิดค้นเทคนิคการพับกระดาษแบบเปียก (wet-folding) โดยพรมน้ำเพิ่มความชื้นเล็กน้อย ทำให้กระดาษอ่อนนิ่มขึ้น สามารถสร้างรูปทรงที่โค้งมนและมีชีวิตชีวามากขึ้น แตกต่างจากโอริกามิแบบดั้งเดิมที่มักมีลักษณะเป็นเหลี่ยมคม

ภาพที่ 3 อากิระ โยชิซาวา

แหล่งที่มา: https://www.amusingplanet.com/2012/03/akira-yoshizawa-master-of-origami.html

               เมื่อความนิยมของโอริกามิแพร่กระจายไปทั่วโลก ศิลปะนี้ได้พัฒนาและแตกแขนงรูปแบบที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวอีกหลากหลายแนว ได้แก่ 1) โอริกามิแบบดั้งเดิม (Traditional Origami) เป็นรูปแบบที่สืบทอดจากญี่ปุ่น เช่น การพับนกกระเรียน กบ หรือเรือ เน้นความเรียบง่าย ใช้กระดาษเพียงแผ่นเดียว และไม่ใช้การตัดหรือกาว 2) โอริกามิแบบโมดูลาร์ (Modular Origami) เป็นการนำกระดาษพับเป็นชิ้นส่วนเล็ก ๆ หลายชิ้นมาประกอบกันเป็นโครงสร้างที่ใหญ่ขึ้น เช่น ลูกบอลหรือรูปทรงเรขาคณิตซับซ้อน โอริกามิประเภทนี้สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างศิลปะและคณิตศาสตร์อย่างชัดเจน 3) โอริกามิแบบเปียก (Wet-folding) เป็นเทคนิคที่ใช้การควบคุมความชื้นของกระดาษ เพื่อเน้นความสมจริงของรูปทรง เช่น สัตว์หรือมนุษย์ 4) โอริกามิลวดลายซ้ำ (Tessellation Origami) เป็นการพับกระดาษให้เกิดลวดลายซ้ำ ๆ อย่างเป็นระบบ มักมีความซับซ้อนสูง และเชื่อมโยงกับแนวคิดทางเรขาคณิตและศิลปะนามธรรม และสุดท้าย 5) โอริกามิเชิงคำนวณ (Computational Origami) โดยนักวิทยาศาสตร์และวิศวกรได้นำหลักการของโอริกามิมาประยุกต์ใช้ในงานออกแบบ เช่น โครงสร้างดาวเทียมที่สามารถกางออกได้ อุปกรณ์ทางการแพทย์ หรือแม้กระทั่งหุ่นยนต์ในปัจจุบัน

ภาพที่ 4 (ซ้าย) ตัวอย่างโอริกามิแบบโมดูลาร์ และ (ขวา) ตัวอย่างโอรากามิแบบลวดลายซ้ำ

แหล่งที่มา: https://www.artfulmaths.com/blog/getting-started-with-geometric-modular-origami

https://www.thisiscolossal.com/2018/02/origami-tessellations-and-kusudamas-by-ekaterina-lukasheva/

               จากจุดกำเนิดการพับกระดาษเพื่อใช้ประกอบในพิธีกรรมของชนชั้นสูง สู่งานอดิเรกของคนทั่วไป จนถึงการต่อยอดข้ามศาสตร์ที่เชื่อมโยงศิลปะเข้ากับวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี “โอริกามิ” ได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าศิลปะการพับกระดาษที่ดูเรียบง่ายอาจแฝงไว้ด้วยความคิดจินตนาการที่ลึกซึ้งได้อย่างไร

                กระดาษเพียงแผ่นเดียวได้แปรเปลี่ยนจากพื้นผิวเรียบไร้รูปทรงให้กลายเป็นงานศิลป์ที่มีชีวิต เครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ หรือแม้แต่สัญลักษณ์ของความหวังและความทรงจำที่ผู้คนถ่ายทอดถึงกันได้โดยไม่ต้องใช้ถ้อยคำ ความเรียบง่ายจึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงรูปแบบเท่านั้น หากยังเปิดพื้นที่ให้จินตนาการและความหมายเติบโตอย่างไม่สิ้นสุด เสน่ห์ของโอริกามิ ศิลปะที่ไม่เพียงสร้างรูปทรง ทว่าหล่อหลอมความคิด ความรู้สึก และเรื่องราวของมนุษย์ไว้ในทุกรอยพับ

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

History of origami: https://www.britannica.com/art/origami/History-of-origami

‘More than Folding Paper’: a Look at Origami: https://news.ua.edu/2022/05/more-than-folding-paper-a-look-at-origami/

Paper Origami: It’s history & evolution: https://lovepaper.org/paper-origami-its-history-evolution/

แกลเลอรี่

ดูทั้งหมด