*ภาพปกถูกสร้างขึ้นด้วย AI เพื่อประกอบบทความเท่านั้น

               ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา มีประเด็นถกเถียงเกี่ยวกับประเพณีดั้งเดิมบางอย่างที่ได้รับความสนใจบนสื่อโซเชียลมีเดียอย่าง “ประเพณีฉุดสาวของชาวม้ง” ซึ่งนับเป็นประเด็นอ่อนไหวที่ผู้คนให้ความสนใจและแสดงความคิดเห็นกันอย่างกว้างขวาง เนื่องจากมีการเผยแพร่ภาพการกระทำอนาจารอันอุกอาจและขัดกับหลักสิทธิมนุษยชนอย่างการบังคับฝืนใจหญิงสาววัยแรกรุ่นที่พยายามดิ้นรนทุกวิถีทาง ไม่ว่าจะเป็นการร้องไห้คร่ำครวญหรืออ้อนวอนด้วยน้ำตานองหน้าก็ไม่เป็นผลให้หลุดรอด แม้ว่าปัจจุบันประเพณีดังกล่าวจะลดความเข้มข้นลง แต่ยังไม่สูญหาย ดังนั้นเมื่อมีเหตุการณ์เกิดขึ้นอีกก็มักกลายเป็นกระแสสังคมที่ถูกนำมาวิพากษ์วิจารณ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า

               ประเพณีลักษณะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะชนเผ่าชาวม้งในประเทศไทยเท่านั้น แต่มีอีกหลายประเทศที่มีรูปแบบคล้ายกัน เช่น เวียดนาม อินโดนีเซีย คาซัคสถาน คีร์กีซสถาน ขณะที่บางพื้นที่ของอินเดีย อย่างภาคตะวันออกของรัฐพิหาร (Bihar) จะมีบริบทสลับกัน โดยหญิงสาวจะเป็นฝ่ายฉุดผู้ชายให้มาอยู่กินด้วยกันก่อน แล้วจึงสู่ขอตามประเพณีภายหลัง เนื่องจากประเพณีการแต่งงานในอินเดีย กำหนดให้ผู้หญิงเป็นฝ่ายสู่ขอและให้สินสอดแก่ผู้ชาย แท้จริงแล้ว รากเดิมของประเพณีการฉุดสาวของชาวม้งมีเจตนารมณ์คล้ายกับชาวอินเดีย ซึ่งเกิดขึ้นจากการกีดกันของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งที่มีการคลุมถุงชน (ส่วนใหญ่มักเป็นครอบครัวฝ่ายหญิง) โดยผู้ใหญ่ได้ทาบทามหาคู่ครองที่เห็นว่าเหมาะสมไว้ให้แล้ว หรือการถูกห้ามคบหากัน กรณีผู้ปกครองไม่นิยมชมชอบอีกฝ่าย ทำให้ฝ่ายชายตัดสินใจเลือกใช้วิธีการฉุดโดยฝ่ายหญิงอาจรู้เห็นเป็นใจกับการกระทำดังกล่าว

ภาพที่ 1 (ซ้าย) เจ้าบ่าวช่วยแต่งตัวให้เจ้าสาวเผ่าม้ง (ขวา) เจ้าบ่าวและเจ้าสาวเผ่าม้ง

แหล่งที่มา : https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Place_Called_Ban_Vinai_0062.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:A_Place_Called_Ban_Vinai_0145.jpg

               ผู้เขียนมีรุ่นน้องคนหนึ่งเป็นลูกหลานชนเผ่าชาวม้งและเย้า (พ่อเป็นชาวม้งในจังหวัดน่านพบรักกับแม่ที่เป็นชาวเย้าจังหวัดเชียงราย) เล่าให้ฟังถึงประเพณีการฉุดสาวว่า มีกฎข้อห้ามปฏิบัติที่สำคัญ คือ ฝ่ายหญิงสาวต้องเป็นมีสถานภาพโสด ไม่เคยแต่งงาน รวมถึงไม่มีคนที่กำลังคบหาดูใจ ประเพณีฉุดสาวจะไม่ฉุดฝ่ายหญิงจากบ้านพักอาศัย หรือบริเวณบ้าน หากผู้ใดฝ่าฝืนนับเป็นการกระทำที่เรียกว่า “ผิดผี” จำเป็นต้องจ่ายค่าปรับ หรือค่าสินไหมให้แก่ครอบครัวฝ่ายหญิงโดยไม่มีข้อแม้ รวมถึงต้องทำพิธีขอขมาผีปู่ย่าอย่างเป็นทางการอีกด้วย ดังนั้น การฉุดสาวมักเลือกช่วงเวลาที่หญิงสาวออกจากบ้านไปทำธุระอย่างไปเก็บของป่ามาทำกับข้าว หรือไปขายของนอกหมู่บ้าน โดยฝ่ายชายจะนัดพวกพ้องและดักรอจังหวะเหมาะสมเพื่อฉุดหญิงสาวขณะไม่ทันตั้งตัว บางครั้งเพื่อนฝ่ายหญิงอาจเป็นผู้ช่วยด้วย

               เมื่อชายหนุ่มฉุดหญิงสาวเข้าบ้านตนเองได้สำเร็จ ผู้อาวุโสครอบครัวของฝ่ายชายจะนำไก่ (พาหนะสื่อสาร) มาวนรอบตัวทั้งคู่ ทำพิธีบอกกล่าวแก่บรรพบุรุษเพื่อรับรองให้หญิงสาวมาเป็นสะใภ้ สมาชิกใหม่ของครอบครัวและขอให้ผีบรรพบุรุษคุ้มครองดูแล ทั้งนี้ ในอดีตชาวม้งนับถือศาสนาผี เคารพนับถือวิญญาณบรรพบุรุษ แม้ภายหลังมีการนับถือศาสนาก็ยังคงสืบทอดกฎเกณฑ์ผสมผสานกับความเชื่อเดิม ทำให้ทุกครอบครัวชาวม้งมักเลี้ยงไก่ที่เป็นสัตว์สำคัญเชิงสัญลักษณ์อย่างน้อยหนึ่งตัว เพื่อใช้ในพิธีกรรมการแต่งงาน นอกจากไก่แล้ว สุนัขยังเป็นสัตว์อีกชนิดหนึ่งที่มักถูกนำมาใช้เป็นเครื่องประกอบพิธีตามความเชื่อว่าวิญญาณของสัตว์จะคุ้มครองป้องกันภัยแก่คนในหมู่บ้านโดยคัดเลือกสุนัขดุร้ายที่สุดของหมู่บ้านมาฆ่าแล้วแขวนหัวกะโหลกเพื่อพิทักษ์ปกป้องหมู่บ้านตลอดไป

ภาพที่ 2 (ซ้าย) ไก่ประจำบ้าน (กลาง) ไก่ที่ชาวม้งเลี้ยงไว้ (ขวา) กะโหลกสุนัข

แหล่งที่มา : https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ban_Vinai_Revisited_a110.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:More_Scenes_of_Ban_Vinai_0053.jpg

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:K%C3%B6pek_kafatas%C4%B1.jpg

               หลังการบอกล่าวกับบรรพบุรุษเรียบร้อยแล้ว ครอบครัวฝ่ายชายจะขังให้คู่หนุ่มสาวอยู่ด้วยกันในห้องประมาณสามวัน จากนั้นก็ให้ผู้อาวุโสที่มีวาทศิลป์เป็นพ่อสื่อแม่ชักไปแจ้งข่าวแก่บ้านหญิงสาวเพื่อเจรจาสู่ขออย่างเป็นทางการ ทั้งนี้ หากครอบครัวฝ่ายหญิงสาวยอมรับการสู่ขอก็จัดงานพิธีแต่งงานทันที โดยมีแท่งเงินบริสุทธิ์เป็นค่าสินสอดจำนวนอย่างน้อยสามแท่ง กรณีฝ่ายชายไม่มาแจ้งข่าวหลังจากสามวัน หรือครอบครัวฝ่ายหญิงไม่ยินดีรับการสู่ขอ ฝ่ายชายจะต้องพาหญิงสาวกลับมาส่งคืนที่บ้าน พร้อมทั้งชดใช้ค่าปรับสินไหมเป็นแท่งเงินจำนวนมากกว่าสิบสองแท่ง ด้วยมุมมองของคนในหมู่บ้าน หญิงสาวที่ถูกฉุดไปแล้วจะกลายเป็นผู้มีความด่างพร้อย หรือไม่ใช่สาวบริสุทธิ์ มีสถานะคล้ายเป็นม่าย

ภาพที่ 3  (ซ้าย) งานแต่งชาวม้ง และ (ขวา) แท่งเงินค่าสินสอด หรือค่าปรับสินไหม

แหล่งที่มา : https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Remembering_Ban_Vinai_n101.jpg

               ทั้งนี้ การสืบทอดประเพณีฉุดสาวในปัจจุบันถูกบิดเบือนจากเจตนารมณ์ดั้งเดิม และถูกนำไปเป็นข้อกล่าวอ้างให้ชายหนุ่มบางคนใช้ฉุดพรากหญิงสาวที่หมายปองด้วยการบีบบังคับฝืนใจอีกฝ่ายอย่างย่ามใจ บางครั้งมีการฉุดหญิงสาวต่างหมู่บ้าน บางกรณีมีการตั้งเป็นกลุ่มเพื่อฉุดหญิงสาวโดยใช้กำลังกดขี่ข่มเหงหรือทำร้ายร่างกายหญิงสาวบางรายจนบาดเจ็บและพิการ

               เมื่อมีการเผยแพร่เรื่องราวผ่านสื่อโซเซียลมีเดีย ยิ่งทำให้สังคมทั่วไปตั้งคำถามและวิพากษ์ถึงความเหมาะสมของรูปแบบประเพณีที่ขัดแย้งกับเรื่องสิทธิมนุษยชนตามกฎหมายอันเป็นบรรทัดฐานสำคัญในสังคมปัจจุบัน ซึ่งคำนึงถึงการให้เกียรติ การเคารพในสิทธิและเสรีภาพของบุคคล โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อศาสนาอย่างพุทธและคริสต์เริ่มเข้ามามีบทบาทในสังคมชาวม้งมากขึ้น ชาวม้งรุ่นใหม่ทั้งชายหญิงที่มีการศึกษาและมีการติดต่อกับสังคมอื่นๆ จึงเริ่มไม่เห็นด้วย นำไปสู่การตั้งคำถามและคิดทบทวนรูปแบบประเพณีดังกล่าวที่ไม่สอดคล้องกับกฎหมาย

               จนกระทั่ง ชมรมม้งแห่งประเทศไทยได้ตัดสินใจประกาศอย่างเป็นทางการถึงการยกเลิกประเพณี พร้อมทั้งต่อต้านและปฏิเสธว่า “การฉุดสาวไม่ถือเป็นประเพณีของชาวม้งอีกต่อไป ม้งมีระเบียบข้อบังคับฉบับปรับปรุงปี 2551โดยกำหนดไว้ชัดเจน หากหญิงชายจะแต่งงานกันได้ต้องเกิดจากความรักของสองฝ่าย ห้ามมิให้ฉุดหรือบังคับอย่างเด็ดขาด หญิงที่จะแต่งงานได้ต้องมีอายุครบ 18 ปี ชายต้องมีอายุครบ 25 ปีบริบูรณ์เท่านั้น”

               อย่างไรก็ดี แม้มีการแถลงการณ์ดังกล่าวแล้ว ทว่า ปัจจุบันมีชาวม้งบางพื้นที่ยังใช้วิธีฉุดสาวเพื่อการแต่งงานโดยกล่าวอ้างว่าไม่มีการบังคับฝืนใจฝ่ายหญิงและมีการตัดสินใจร่วมกัน บางครั้งครอบครัวฝ่ายหญิงกลับเป็นฝ่ายยกลูกสาวให้ฝ่ายชายเองเพื่อไม่ให้ลูกสาวหนีไป ซึ่งนับว่าเป็นการบังคับฝืนใจอยู่ดี

               แม้ว่าสังคมโลกปัจจุบันให้ความสำคัญเรื่องสิทธิสตรีและคุณค่าความเป็นมนุษย์ แต่ในอีกหลายประเทศแนวคิดเรื่องอำนาจปิตาธิปไตย หรือชายเป็นใหญ่ยังคงฝังรากลึกอยู่ในสังคมถูกใช้เป็นเครื่องมือในการกำหนด หรือชี้ชะตาผู้หญิง จำกัดอิสระไม่ให้มีเสรีภาพในการเลือกใช้ชีวิตตามใจตัวเองปรารถนา ทั้งความรักและครอบครัว มีเพียงผู้ชายที่สามารถกำหนดอนาคต ตัดสินคุณค่า หรือย่ำยีศักดิ์ศรีความบริสุทธิ์ของผู้หญิงได้

                กระนั้น ผู้เขียนมีความเชื่อว่า ประเพณีฉุดสาวนั้นถูกสร้างขึ้นจากชุดความคิดดั้งเดิมที่สอดคล้องกับบริบทสังคมและความต้องการในอดีต การใช้ความเชื่อเป็นกฎเกณฑ์เฉพาะกลุ่มจึงเหมาะสมในช่วงเวลาหนึ่ง แต่ประเพณี หรือค่านิยมเป็นวัฒนธรรมที่มีพลวัต สามารถปรับเปลี่ยนให้เหมาะสม หรือละเลิกได้ตามกาลเวลา ขึ้นอยู่กับการยอมรับในคุณค่าและให้ความสำคัญของคนในสังคมนั้นๆ ดังนั้น หากชาวม้งที่เป็นคนรุ่นหลังถูกปลูกฝังให้มีจิตสำนึกใหม่ ไม่สืบทอดประเพณีฉุดสาว ประเพณีนี้อาจกลายเป็นเพียงเรื่องเล่าในอนาคตอันใกล้ก็เป็นได้

แกลเลอรี่

ดูทั้งหมด