นิทรรศการร่วมสมัยในงานระดับโลกอย่างเวิล์ดเอ็กซ์โป (World Expo) มักถูกมองว่าเป็นพื้นที่นำเสนอภาพอนาคตผ่านความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีและนวัตกรรมของแต่ละประเทศ อย่างไรก็ตาม จากประสบการณ์ของผู้เขียน การก้าวเข้าสู่เจแปนพาวิลเลียน (Japan Pavilion) ในงานเวิล์ดเอ็กซ์โป 2025 ณ เมืองโอซาก้า ประเทศญี่ปุ่น กลับชวนให้หันกลับมาตั้งคำถามพื้นฐานที่เรียบง่ายว่า ขณะที่ชีวิตมนุษย์และธรรมชาติกำลังหมุนเวียน เปลี่ยนผ่าน และเชื่อมโยงกันอย่างต่อเนื่อง มนุษย์จะออกแบบชีวิตและอยู่ร่วมกับโลกใบนี้อย่างยั่งยืนได้อย่างไร?

ภาพที่ 1  ภายนอกอาคารเจแปนพาวิลเลียน

               เจแปนพาวิลเลียนออกแบบโดยนิคเคน เซคเค (Nikken Sekkei) และเน็นโด (Nendo) ภายใต้แนวคิด “ระหว่างช่วงชีวิต” (Between Lives) ใช้สถาปัตยกรรม ศิลปะ พื้นที่ และบรรยากาศเป็นสื่อกลางในการถ่ายทอดแนวคิดเรื่องวงจรชีวิต โดยไม่พึ่งพาการอธิบายเชิงข้อความและนำเสนอข้อมูลตามลำดับเหตุการณ์ โครงสร้างหลักของนิทรรศการออกแบบให้เส้นทางเดินชมแบบวนรอบ นอกจากช่วยเสริมประสบการณ์เรียนรู้แล้วยังสะท้อนหลักปรัชญาแบบญี่ปุ่น “Junkan” (循環) การหมุนเวียนของชีวิตที่เน้นความสมดุลระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติในโลกที่กำลังเปลี่ยนแปลง ผ่านนิทรรศการหลัก 3 โซน ได้แก่
            1. From Water to Materials: การแปลงทรัพยากรน้ำไปสู่วัสดุที่ใช้ในชีวิตประจำวัน
            2. From Materials to Products: การออกแบบผลิตภัณฑ์ และกระบวนการผลิตอย่างยั่งยืน
            3. From Waste to Water: การนำของเสียกลับมาเป็นทรัพยากรที่ใช้ได้ใหม่

ภาพที่ 2 (ซ้าย) การออกแบบนิทรรศการเป็นวงกลม สามารถเดินได้รอบ

และ (ขวา) โครงสร้างอาคารสร้างด้วยไม้แปรรูปที่ลดขยะให้เป็นศูนย์

               ความยั่งยืนในเจแปนพาวิลเลียนภายใต้แนวคิด “ความไม่สิ้นเปลือง” (Mottainai) ถูกตีความใหม่ในบริบทของเทคโนโลยีสีเขียว พลังงานสะอาด และเศรษฐกิจหมุนเวียน นำมาใช้ในระบบการทำงานของอาคาร หนึ่งในองค์ประกอบสำคัญ คือ ระบบผลิตก๊าซชีวภาพจากขยะอาหาร ซึ่งแปรรูปของเสียจากพื้นที่ภายในงานเอ็กซ์โปให้กลายเป็นพลังงานไฟฟ้าใช้ภายในพาวิลเลียน โดยระบบนี้ติดตั้งอยู่ภายในอาคาร และเป็นส่วนหนึ่งของนิทรรศการ เพื่อเปิดให้ผู้ชมมองเห็นกระบวนการทำงานของระบบหลังบ้านได้โดยตรง สะท้อนให้เห็นว่าความยั่งยืนไม่ควรถูกซ่อนอยู่เบื้องหลังภาพลักษณ์ที่สวยงาม หากแต่ควรถูกทำให้มองเห็นและเข้าใจได้ การจัดแสดงจึงทำหน้าที่เชื่อมโยงสถาปัตยกรรม เทคโนโลยี และการเรียนรู้เข้าด้วยกันในระบบเดียว

               อีกหนึ่งองค์ประกอบที่ทำให้เจแปนพาวิลเลียนดูสวยสะดุดตาแตกต่างจากพาวิลเลียนทั่วไป คือการใช้โครงสร้างไม้ลามิเนตแบบไขว้ (Cross-Laminated Timber หรือ CLT) ซึ่งเป็นไม้แปรรูปที่นำไม้ขนาดเล็กมาประกอบเป็นแผ่นขนาดใหญ่ ทำเป็นโครงสร้างหลักของอาคาร และเป็นสื่อในการเล่าเรื่อง โดยโครงสร้างไม้ถูกจัดเรียงเป็นวงกลมซ้อนกัน ทำให้เกิดรูปทรงที่มีทั้งความแข็งแรงทางวิศวกรรมและความโปร่งทางสายตา การใช้ไม้แปรรูปช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากรป่าไม้ ลดการสูญเสีย และลดคาร์บอนฟุตพริ้นต์เมื่อเทียบกับโครงสร้างคอนกรีตหรือเหล็กแบบดั้งเดิม

               โครงสร้างของพาวิลเลียนถูกออกแบบให้สามารถถอดประกอบได้ง่าย หลังจบงานสามารถนำวัสดุกลับไปใช้ในโครงการอื่น สอดคล้องกับแนวคิดการออกแบบหมุนเวียน (circular design) และลดขยะให้เป็นศูนย์ (zero waste architecture) อย่างเป็นรูปธรรม โดยช่องว่างระหว่างแผ่นไม้เปิดรับแสงธรรมชาติช่วยเชื่อมโยงพื้นที่ภายนอก ภายใน และนิทรรศการเข้าด้วยกัน สถาปัตยกรรมจึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงเปลือกอาคาร หากแต่เป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์การจัดแสดงที่ผู้ชมสามารถรับรู้ผ่านประสาทสัมผัสทั้งห้าได้

               การออกแบบนิทรรศการโดยใช้การจัดวางพื้นที่เป็นส่วนหนึ่งของการเล่าเรื่อง พื้นที่มืดและเงียบ ช่วยให้ผู้ชมจดจ่อกับเนื้อหา ใช้เวลากับรายละเอียดมากขึ้น ขณะเดียวกันก็มีพื้นที่เปิดโล่ง รับแสงธรรมชาติ สร้างบรรยากาศที่ผ่อนคลายและเชื่อมโยงกับบริบทภายนอก นอกจากนี้ การออกแบบเส้นทาง ทางลาด และพื้นที่รอบอาคารตามแนวคิดการออกแบบเพื่อมวลชน (universal design) ทำให้ผู้ชมทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงการจัดแสดงได้อย่างเท่าเทียม จากมุมมองของผู้เขียน พื้นที่เหล่านี้มิได้เร่งเร้าให้ผู้ชมเคลื่อนที่ หากแต่เปิดโอกาสให้หยุดคิด ทบทวน และเชื่อมโยงประสบการณ์ส่วนตัวเข้ากับเนื้อหาที่เพิ่งรับชม

               นอกจากนี้เจแปนพาวิลเลียน ยังมีความโดดเด่นเรื่องการสื่อสารผ่านสัญลักษณ์และสื่อร่วมสมัยในงานนิทรรศการด้วย เช่น การนำเฮลโลคิตตี (Hello Kitty) ซึ่งเป็นหนึ่งในคาแรกเตอร์ของวัฒนธรรมป๊อบญี่ปุ่นมาออกแบบในรูปลักษณ์สาหร่ายดูดคาร์บอน 32 ชนิด นับเป็นการผสมผสานวัฒนธรรมคาวาอี้ (kawaii culture) เข้ากับเรื่องเทคโนโลยีชีวภาพ (biotechnology) ช่วยลดความตึงเครียดของประเด็นสิ่งแวดล้อมและทำให้ผู้ชมทุกวัยเข้าถึงเนื้อหาเชิงวิทยาศาสตร์ได้ง่ายโดยเฉพาะผู้ชมรุ่นใหม่ รวมถึงการใช้สื่อปฏิสัมพันธ์และบรรยากาศแบบเสมือนจริง (immersive environment) ด้วยการใช้สื่ออินเทอร์แอคทีฟ (Interactive Media) สร้างประสบการณ์ใหม่ให้ผู้เข้าชมได้มีส่วนร่วม ปลุกความคิดและมุมมองที่มีต่อโลก

ภาพที่ 3 (ซ้าย) เฮลโลคิดตี สื่อสัญลักษณ์จากวัฒนธรรมป็อบญี่ปุ่น และ

(ขวา) คาร์บอนจากเทคโนโลยีชีวภาพ

ภาพที่ 4 ภาพการ์ตูนมังงะ สื่อร่วมสมัยที่ใช้สื่อสารกับคนทุกวัย 

               ในส่วนการออกแบบผลิตภัณฑ์ นิทรรศการนำเสนอแนวคิดการผลิตที่ครบวงจรครอบคลุมถึงที่มา การใช้งาน และการกลับคืนสู่ธรรมชาติ วัสดุและกระบวนการผลิตถูกออกแบบให้ใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า ลดขยะ และสามารถนำกลับมาใช้ใหม่ได้ ทำให้ผู้ชมเห็นว่าความยั่งยืนไม่ได้จบลงที่ผลิตภัณฑ์ปลายทาง แต่รวมถึงกระบวนการคิดและการผลิตตั้งแต่ต้นทางด้วย

               นิทรรศการแห่งนี้ไม่ได้ให้คำตอบสำเร็จรูปเกี่ยวกับอนาคต หากแต่สร้างกรอบความคิดที่ชวนให้ผู้ชมย้อนกลับมาพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ธรรมชาติ และทรัพยากรในปัจจุบันอย่างลึกซึ้ง ภายใต้แนวคิด “ระหว่างช่วงชีวิต” ทำให้การจัดแสดง สถาปัตยกรรม และระบบอาคารของเจแปนพาวิลเลียน ทำงานร่วมกันในฐานะ “พื้นที่คิด” ที่ทำให้แนวคิดเรื่องความยั่งยืน วัฒนธรรม และอนาคต มิได้ดำรงอยู่แต่เพียงนามธรรม หากแปรเปลี่ยนเป็นประสบการณ์ที่ผู้ชมได้รับรู้ สัมผัส และตีความด้วยตนเองอย่างเป็นรูปธรรม

              เจแปนพาวิลเลียน จึงเป็นมากกว่าสถานที่นำเสนอความล้ำสมัยทางเทคโนโลยี แต่การตีความวัฒนธรรมญี่ปุ่นอย่างลึกซึ้งผ่านมุมมองด้านสิ่งแวดล้อม ความยั่งยืน และนวัตกรรม สอดผสานกับการรักษาแก่นแท้ในความเชื่อแบบญี่ปุ่นที่เคารพธรรมชาติ ความเรียบง่าย ความนิ่ง และวงจรชีวิตไว้อย่างประณีต ขณะเดียวกันก็เปิดพื้นที่ให้เกิดคำถามสำคัญว่า มนุษย์จะออกแบบการอยู่ร่วมกับโลกใบนี้อย่างไร ระหว่างชีวิตในปัจจุบัน และชีวิตในวันข้างหน้า

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

1. Expo 2025 Osaka, Kansai, Japan. (2023). Designing Future Society for Our Lives.
   https://www.expo2025.or.jp/en/
2. Japan Pavilion, Expo 2025 Osaka, Kansai. (2024). Official Overview & Exhibition Concept.
   https://2025-japan-pavilion.go.jp/en/overview/
3. Nikken Sekkei Ltd. (2024). Japan Pavilion Design Concept and Architectural Description.
   https://www.nikken.co.jp/en/projects/expo2025_japan_pavilion.html
4. ArchDaily. (2024). Osaka Expo 2025 Japan Pavilion / Nikken Sekkei.
   https://www.archdaily.com/1028817/osaka-expo-2025-japan-pavilion-nikken-sekkei

แกลเลอรี่

ดูทั้งหมด