ในกลอนเพลงยาวของหม่อมภิมเสน (กวีในแผ่นดินสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ หรือมีชื่อลำลองว่า พระเจ้าเอกทัศ กษัตริย์องค์สุดท้ายของกรุงศรีอยุธยา) ที่กล่าวถึงการเดินทางจากพระนครศรีอยุธยาไปยังเพชรบุรี และได้แวะค้างคืนที่เมืองธนบุรีนั้น มีกลอนบทหนึ่งว่า
“ถึงบางจีนชื่อเช่นเหมือนชื่อพี่ ชื่อสิมีนึกหน้าแล้วแฝงหน้า
ท่านบอกบทกำหนดสักวามา จะถึงท่าประทับที่บุรีธน”
ชื่อ ‘บางจีน’ ที่ปรากฏในกลอนข้างต้นนั้นคือพื้นที่ฝั่งตรงข้ามฟากแม่น้ำของบางกอก และเป็นย่านที่มีคนจีนอาศัยอยู่ ซึ่งเมื่อคราวรัชกาลที่ 1 จะสร้างพระบรมมหาราชวังก็เกิดเหตุการณ์ที่เรียกว่า ‘ไล่ที่ทำวัง’ หรือการย้ายพวกชาวจีนที่อยู่อาศัยมาแต่เดิมออกไปอยู่ที่สำเพ็ง (บริเวณวัดสำเพ็ง วัดปทุมคงคา ย่านตลาดน้อย)
จากข้อมูลทางประวัติศาสตร์ข้างต้นมีความสอดคล้องกับแผนที่ของเมืองธนบุรีฉบับหนึ่ง ที่ถูกจัดทำขึ้นโดยพม่าในช่วงกรุงธนบุรีเป็นราชธานี ซึ่งแผนที่ฉบับนี้มักถูกเรียกอย่างลำลองในแวดวงนักประวัติศาสตร์ว่า ‘แผนที่สายลับพม่า’ โดยภายในแผนที่แสดงให้เห็นพื้นที่ทางฝั่งทิศตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา (ฝั่งพระนครในปัจจุบัน) เป็นที่ตั้งของหัวหน้าชาวจีน หรือพระยาราชาเศรษฐี ตำแหน่งสูงสุดของ ‘กรมท่าซ้าย’ กรมกองที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา มีหน้าที่ดูแลทำการค้า การทูต และกิจการอีกมากของประเทศสยามในอ่าวไทย เรื่อยไปยังทิศตะวันออก ผ่านทะเลจีนใต้ แล้วมุ่งเหนือขึ้นไปติดต่อกับภูมิภาคเอเชียตะวันออก โดยมีจีนเป็นจุดหมายสำคัญ
คู่กับกรมท่าซ้าย คือ ‘กรมท่าขวา’ ทำหน้าที่งดูแลกิจการต่างๆ ทั้งด้านการค้า การทูต การศาสนา ฯลฯ อันเกี่ยวข้องกับพื้นที่จากทะเลอันดามันไปยังทิศตะวันตกของประเทศสยาม โดยมี ‘จุฬาราชมนตรี’ เป็นหัวหน้าสูงสุดของกรม ซึ่งปัจจุบันเป็นชื่อตำแหน่งประมุขของศาสนาอิสลามในประเทศไทยด้วย แสดงให้เห็นถึงความสืบเนื่องจากกรมท่าขวาที่ต้องติดต่อกับแขกทั้งหลายเป็นจำนวนมาก ทั้งแขกมลายู แขกอินเดีย หรือแขกเปอร์เซีย-อาหรับที่นับถือศาสนาอิสลาม
สิ่งที่น่าสนใจของแผนที่สายลับพม่าฉบับเต็ม (มีจัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์พระราชวังเดิม แต่ไม่อนุญาตให้ถ่ายรูป) เป็นสภาพบริเวณฟากฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ที่ตั้งเมืองธนบุรี เต็มไปด้วยสุเหร่าและมัสยิด สิ่งปลูกสร้างในวัฒนธรรมของกลุ่มแขกมุสลิม หากมองจากเมืองธนบุรีลงไปทางทิศใต้ออกสู่ทะเล เส้นทางคมนาคมหลักในยุคโบราณ พื้นที่ฝั่งทิศตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยาเต็มไปด้วยสิ่งปลูกสร้างอย่างแขกอยู่ด้านขวามือ ขณะที่บางจีนตั้งอยู่ทางซ้ายมือ ซึ่งสอดคล้องสัมพันธ์กันระหว่าง แขก - กรมท่าขวา และ จีน - กรมท่าซ้ายพอดิบพอดี
อย่างไรก็ตาม ลักษณะเช่นนี้เกิดขึ้นมาแล้วตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา หากมองจากเกาะเมืองอยุธยาลงไปทางทิศใต้ ซึ่งเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาที่เป็นเส้นทางสัญจรหลัก ฝั่งซายมือจะเป็นคลองสวนพลู ซึ่งเป็นที่ตั้งของชุมชนชาวจีนขนาดใหญ่ในกรุงศรีอยุธยา ขณะที่ฝั่งขวามือเป็นคลองตะเคียน ที่ตั้งของชุมชนแขกที่มาลงปักหลักฐานตั้งแต่ช่วงก่อนการสถาปนา-ต้นกรุงศรีอยุธยาเหมือนกันด้วย ชื่อของกรมกองสำคัญอย่าง ‘กรมท่าซ้าย’ และ ‘กรมท่าขวา’ จึงสัมพันธ์อยู่กับโลกทัศน์เก่าแก่ของชนชั้นนำมาตั้งแต่กรุงศรีอยุธยา กรุงธนบุรี และยุคต้นของกรุงเทพฯ ที่มีต่อภูมิศาสตร์อย่างน่าสนใจ

ภาพที่ 1: แผนที่สายลับพม่า
แหล่งที่มาภาพ: https://pantip.com/topic/31418017

ภาพที่ 2: วัดอรุณราชวราราม แต่เดิมชื่อ วัดมะกอกนอก
แหล่งที่มาภาพ: https://greennews.agency/?p=40821
ส่วนชื่อ บุรีธน ในกลอนเพลงยาวของหม่อมภิมเสนข้างต้น หมายถึง ธนบุรีที่อยู่ตรงข้ามอีกฟากฝั่งน้ำกับบางจีน แต่ธนบุรีเป็นชื่อใหม่เพราะมีหลักฐานอย่างชัดเจนว่าแต่เดิมแล้วพื้นที่บริเวณนี้มีชื่อเรียกว่า ‘บางกอก’ ต่างหาก โดยมีนักวิชาการบางท่านมีความเห็นว่าชื่อบางกอกเพี้ยนเสียงมาจากคำว่า บางเกาะ เนื่องจากหลังการขุดคลองลัดจากบริเวณหน้าปากคลองบางกอกใหญ่ (บริเวณป้อมวิชัยประสิทธิ์ปัจจุบัน) ละแวกวัดอรุณราชวรารามจนถึงปากคลองบางกอกน้อย (บริเวณโรงพยาบาลศิริราชปัจจุบัน) ทำให้เกิดสภาพพื้นที่กลายเป็นเกาะขึ้นจนถูกเรียกว่าบางเกาะในที่สุด
อย่างไรก็ตาม วัดอรุณฯ ที่ตั้งอยู่ตรงปากคลองบางกอกใหญ่ เดิมมีชื่อว่า ‘วัดมะกอก’ ซึ่งหมายความว่าเป็นวัดที่สร้างขึ้นในพื้นที่ที่มีต้นมะกอกมาก (สันนิษฐานว่าเป็นต้นมะกอกน้ำ) ต่อมาเมื่อมีการขุดคลองเสร็จแล้วมีการสร้างวัดขึ้นใหม่ภายหลังในตำบลเดียวกันบริเวณคลองบางกอกใหญ่ จึงเรียกวัดใหม่แห่งนี้ว่าวัดมะกอกใน (วัดนวลนรดิศปัจจุบัน) แล้วเรียกชื่อวัดมะกอกเดิม หรือวัดอรุณฯ ว่าวัดมะกอกนอก ทำให้นักวิชาการหลายคนมีความเห็นว่า คำว่า ‘บางกอก’ ไม่ว่าจะเป็นชื่อย่าน หรือชื่อคลองควรเพี้ยนเสียงมาจาก ‘บางมะกอก’ หมายถึง ย่านที่มีต้นมะกอกอยู่เป็นจำนวนมาก
น่าสนใจว่าการขุดคลองลัด ซึ่งต่อมาได้ขยายใหญ่กลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาสายหลักดังปัจจุบัน ทำให้ย่านบางกอกขยายใหญ่โตและมีความสำคัญเพิ่มมากขึ้นด้วย จนในที่สุดกรุงศรีอยุธยาจึงได้ยกฐานะขึ้นเป็นเมือง พร้อมกับตั้งชื่อใหม่ว่า ‘ทณบุรี’ (ต่อมาเขียนเป็น ธนบุรี) ดังปรากฏในกฎหมายพระไอยการอาชญาหลวง ส่วนหนึ่งในกฎหมายตราสามดวงที่ตราขึ้นในรัชสมัยของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2091-2111)
การยกฐานะบางกอกขึ้นเป็นเมืองแสดงให้เห็นว่ากรุงศรีอยุธยาเห็นความสำคัญ อีกทั้งในกฎหมายฉบับนั้นยังระบุตำแหน่ง ‘นายพระขนอนทณบุรี”’ หรือนายด่านเก็บภาษีคู่กับขนอนน้ำ และขนอนบกของกรุงศรีอยุธยา ซึ่งตีความได้ว่าอยุธยาได้นับรวมบางกอกเข้าเป็นดินแดนส่วนหนึ่งในอำนาจรัฐของตนจึงแต่งตั้งเจ้าหน้าที่เก็บภาษีไปประจำอยู่ที่นั่น และทวีความสำคัญขึ้นเรื่อย ๆ จนมีตำแหน่งเจ้าเมืองในที่สุด แม้มีอำนาจรัฐเข้ามาจัดการพร้อมกับการเปลี่ยนชื่อเมืองใหม่เป็น ธนบุรีแล้วก็ตามแต่ชื่อ “บางกอก” ก็ยังคงถูกใช้ควบคู่กันไป
มีหลักฐานสำคัญในเอกสารที่มีชื่อว่า ‘ประวัติศาสตร์ธรรมชาติและการเมืองแห่งราช อาณาจักรสยาม’ (Histoire Naturelle et Politique du Royaume de Siam) เขียนโดย นิโกลาส์ แชร์แวส (Nicolas Gervaise) นักเดินทางชาวฝรั่งเศสที่ติดตาม คณะเผยแพร่ ศาสนาเข้ามาในกรุงศรีอยุธยา เมื่อปี พ.ศ. 2224-2229 ตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์ ได้มีข้อความระบุว่า
“...บางกอก (Bankoc) เป็นสถานที่อันมีความสำคัญที่สุดแห่งราชอาณาจักรสยามอย่างปราศจากข้อสงสัย เพราะว่าในบรรดาเมืองท่าด้วยกันแล้ว ก็เป็นแห่งเดียวเท่านั้นที่พอจะป้องกันข้าศึกได้ ผังเมืองนั้นมือส่วนยาวมากกว่าส่วนกว้าง มีอาณาบริเวณไม่ถึงครึ่งลี้ มีกำแพงกั้นเฉพาะทางชายแม่น้ำใหญ่ ซึ่งไหลผ่านตัวเมืองทางด้านทิศตะวันออกกับทิศใต้ เหนือจากปากอ่าวขึ้นมา ประมาณ 12 ลี้ ตรงแหลมที่แม่น้ำแบ่งสายทางแยกนั้นมีพื้นที่เป็นรูปพระจันทร์ครึ่งซีก เป็นทำเลพอป้องกันได้มีป้อมอยู่เพียงแห่งเดียวมีปืนใหญ่หล่ออยู่ 24 กระบอก...”
(หมายเหตุโดยผู้เขียน - ป้อมที่กล่าวถึงคือป้อมวิชัยประสิทธิ์ ซึ่งในรัชสมัยของสมเด็จพระนารายณ์เรียกว่า ป้อมวิชเยนทร์)
ดังนั้น แม้จะมีชื่ออย่างเป็นทางการว่า ‘ธนบุรี’ แล้ว แต่ชาวต่างชาติยังคงเรียกว่า ‘บางกอก’ ทั้งนี้ อาจเป็นการเรียกชื่อตามผู้คนในชุมชนเมืองบางกอกในพื้นที่สมัยนั้นที่ใช้ชื่อเรียกดั้งเดิมเป็นปกติ ฝรั่งและชนชาติอื่นจึงเรียกตาม ซึ่งสอดคล้องกับข้อมูลเดิมของพื้นที่ก่อนที่จะมีการขุดคลองลัดและยังไม่มีแม่น้ำสายใหญ่กั้นขวาง พื้นที่บริเวณบางกอกและบางจีนเคยเป็นดินแดนผืนเดียวกันมาก่อน
หลักฐานอีกชิ้นหนึ่งในวรรณกรรมเรื่อง ‘กำสรวลสมุทร’ (เดิมเคยถูกเรียกด้วยความเข้าใจผิดว่ากำสรวลศรีปราชญ์ และเข้าใจว่าศรีปราชญ์เป็นผู้แต่ง ซึ่งไม่เป็นความจริง) ซึ่งควรแต่งขึ้นในรัชสมัยของสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 (ครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2006-2034) เพื่อเล่าถึงการเดินเรือออกจากกรุงศรีอยุธยาผ่านทางแม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อมุ่งหน้าออกสู่ทะเลที่อ่าวไทย (ดังนั้นชื่อที่ถูกต้องของวรรณกรรมฉบับนี้จึงควรชื่อ ‘กำสรวลสมุทร’ เพราะเป็นการมุ่งหน้าสู่ทะเล เพื่อไปรบเอาเมืองมะละกา เมืองท่าทางทะเลสำคัญที่ตั้งอยู่ในประเทศมาเลเซียปัจจุบัน
ในกำสรวลสมุทรได้กล่าวถึงการเดินทางอ้อมจากปากคลองบางกอกน้อยไปยังปากคลองบางกอกใหญ่ แสดงให้เห็นว่าพื้นที่เดิมของแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบันเฉพาะส่วนที่ตัดผ่านหน้าปากคลองทั้งสองเป็นผืนดินเดียวกัน ไม่มีเส้นทางน้ำเลย หรือหากมีก็อาจเป็นเส้นทางน้ำขนาดเล็กเท่านั้น
พื้นที่บริเวณฝั่งพระนครในปัจจุบัน แต่เดิมจึงเป็นเขตพื้นที่ปริมณฑลของชุมชนที่เรียกว่าบางกอก กระทั่งมีการขุดคลองลัดจนกลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาสายใหม่ ชุมชนบางกอกจึงถูกยกฐานะเป็นเมืองธนบุรี ส่วนพื้นที่อีกฟากฝั่งน้ำก็มีชาวจีนอพยพเข้ามาอยู่อาศัยมากขึ้นเรื่อย ๆ จนถึงช่วงปลายกรุงศรีอยุธยาจึงถูกเรียกว่า ‘บางจีน’ จากนั้นเมื่อสมัยรัชกาลที่ 1 ต้องการสร้างพระบรมมหาราชวังขึ้นบนพื้นที่บริเวณนี้จึงถูกเรียกว่า ‘พระนคร’ ในท้ายที่สุด

ภาพที่ 3: ป้อมวิชัยประสิทธิ์ เดิมชื่อป้อมวิชเยนทร์

ภาพที่ 4: มิวเซียมสยาม เดิมเป็นกระทรวงพาณิชย์ ตั้งอยู่บนเขตพื้นที่บางจีนเดิม
แหล่งที่มาภาพ: https://www.matichon.co.th/columnists/news_3787925