เสียงเซ็งแซ่ของผู้คนบนบันไดหินแกรนิตกว้างด้านหน้าอาคาร และแบนเนอร์ผ้าใบขนาดใหญ่ที่โฆษณาประชาสัมพันธ์นิทรรศการระดับโลกอย่างเดอะเธียเตอร์ ออฟ ดีสแอพเพียแรนส์ (The Theater of Disappearance) โดยศิลปินอาดริอาน บียาร์ โรฮัส (Adrián Villar Rojas) ทำให้ผู้เขียนตระหนักรู้ได้ทันทีว่าเดินทางมาถึงพิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทัน (The Metropolitan Museum of Art) แล้ว

 

ภาพที่ 1 ลานบันไดด้านหน้าอาคารเดอะเม็ท

 

               คนทั่วโลกมักรู้จักและเรียกพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ด้วยชื่อเล่นสั้นๆ ว่า เดอะเม็ท (The Met) พิพิธภัณฑ์ศิลปะที่ยิ่งใหญ่และครอบคลุมที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ตั้งตระหง่านอย่างสง่างามริมสวนสาธารณะเซ็นทรัลพาร์ก (Central Park) บนถนนฟิฟต์อเวนิว (Fifth Avenue) นครนิวยอร์ก ตัวอาคารสร้างตามรูปแบบสถาปัตยกรรมวิจิตรศิลป์ (Beaux-Arts architecture) ผลงานชิ้นเอกที่เป็นฝีมือการออกแบบของสถาปนิก ริชาร์ด มอร์ริส ฮันต์ (Richard Morris Hunt) เปิดบริการเมื่อปี ค.ศ. 1902 และทำหน้าที่เป็นสถานที่พิทักษ์รักษามรดกวัตถุจากอารยธรรมของมนุษยชาติที่สืบทอดต่อกันตลอด 5,000 ปีที่ผ่านมา

               ย้อนกลับไปในปี ค.ศ. 1870 คณะผู้ก่อตั้งประกอบด้วย นักคิด นักธุรกิจ และศิลปินชาวอเมริกัน ได้ร่วมกันสถาปนาสถาบันแห่งนี้ขึ้นด้วยปณิธานแรงกล้าว่า “ศิลปะต้องไม่ใช่อภิสิทธิ์ของชนชั้นสูง แต่คือมรดกทางปัญญาของประชาชนทุกคน” โดยเริ่มต้นจากไม่มีอาคารสถานที่เป็นกิจจะลักษณะ และมีโบราณวัตถุเพียงไม่กี่ร้อยชิ้น ปัจจุบันเดอะเม็ทเจริญเติบโตจนเป็นแหล่งรวมมรดกทางวัฒนธรรมที่เก็บรักษาผลงานศิลปะล้ำค่ามากกว่า 1.5 ล้านชิ้น การได้เข้าเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ์นี้ จึงไม่ใช่เพียงการชมห้องจัดแสดงรูปภาพ หากแต่เป็นการออกเดินทางไปสัมผัสกับอารยธรรมทั่วทุกมุมโลกได้ภายใต้ชายคาพิพิธภัณฑ์แห่งเดียว

 

แสงเงาแห่งศรัทธาและความตาย: มรดกยุโรปและจิตวิญญาณคริสตจักร

               หลังบานประตูเข้าสู่พื้นที่ภายในที่มีความสลัวราง แสงไฟสีเหลืองอบอุ่นปรับให้บรรยากาศความวุ่นวายของมหานครนิวยอร์กในศตวรรษที่ 21 มลายหายไปในฉับพลัน แปรเปลี่ยนเป็นความลึกลับสงบนิ่งและศักดิ์สิทธิ์ราวกับว่าเวลาหยุดเดิน

               ในมุมหนึ่ง มีภาพจำลองขนาดใหญ่ที่แสดงให้เห็นภาพการตกแต่งภายในห้องสวดมนต์ส่วนตัวและแท่นบูชางามวิจิตรในศิลปะยุคเรเนสซองส์ (Renaissance) ขนาบข้างด้วยผ้าม่านกำมะหยี่สีแดงหนาหนัก ทั้งนี้ในยุคที่มนุษย์เพิ่งตื่นรู้ ภาพเขียนที่ปรากฏในภาพมิใช่เพียงเครื่องตกแต่ง แต่เป็นการจำลองสวรรค์ลงมาไว้บนผืนโลกเพื่อสื่อสารกับพระผู้เป็นเจ้า ซึ่งรูปแบบการจัดแสดงของเดอะเม็ทเป็นการสะท้อนความคิดในการเชื่อมโยงระหว่าง "พื้นที่จัดแสดง" และ "บริบททางประวัติศาสตร์" ที่พยายามรังสรรค์อย่างประณีต

 

ภาพที่ 2 ภาพจำลองการตกแต่งภายในห้องสวดมนต์ส่วนตัว

 

               ความศรัทธาอันแรงกล้าเริ่มปรากฎเด่นชัดยิ่งขึ้นเมื่อก้าวเข้าสู่โซนศิลปะยุคกลาง (Medieval Art) งานศิลปะที่จัดแสดงเบื้องหน้าเป็นประติมากรรมหินแกะสลักลอยตัวขนาดใหญ่แสดงฉาก "การอัญเชิญพระศพของพระเยซูลงฝัง" (The Entombment of Christ) ผลงานช่างฝีมือสไตล์โกธิคตอนปลาย (Late Gothic) ในช่วงศตวรรษที่ 15–16 ตัวชิ้นงานนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งยวดในเชิงประวัติศาสตร์สังคม ด้วยประชากรส่วนใหญ่ในยุคสมัยนั้นยังไม่สามารถอ่านออกเขียนได้ คริสตจักรจึงใช้ประติมากรรมเพื่อสื่อสารให้เรื่องราวในพระคัมภีร์มีชีวิตชีวาเป็นรูปธรรม เพื่อถ่ายทอดความโศกเศร้า ความภักดี และความหวังในการฟื้นคืนชีพให้แก่สามัญชน

               ความประณีตของการสื่อสารเชิงสัญลักษณ์ของศาสนจักรยังสะท้อนผ่านโบราณวัตถุชิ้นเล็กทว่าทรงคุณค่ามหาศาลอย่างยอดคทาของพระสังฆราชแกะสลักจากงาช้าง (Ivory Crosier Head)  ศิลปะโกธิคฝรั่งเศสช่วงศตวรรษที่ 14 ในวงโค้งอันอ่อนช้อยช่างฝีมือได้สลักรูปพระเยซูประทับบนบัลลังก์ คทาชิ้นนี้เป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจสูงสุดในการปกครองทางจิตวิญญาณ และเป็นหลักฐานชั้นเลิศถึงความรุ่งเรืองของอุตสาหกรรมการแกะสลักงาช้างในยุคกลางที่ผูกขาดโดยราชสำนักและศาสนจักร

 

ภาพที่ 3 (ซ้าย) ประติมากรรมหินแกะสลักจำลองฉากการอัญเชิญพระเยซู และ

(ขวา) ยอดคทาของพระสังฆราชแกะสลักจากงาช้าง

 

               เมื่ออารยธรรมก้าวพ้นความสิ้นหวัง คติเรื่องความตายถูกยกระดับให้กลายเป็นการพักผ่อนอย่างสงบ ดังปรากฏในประติมากรรมหลุมศพจำลองสำริดเคลือบทอง (Effigy) ของสตรีชนชั้นสูงที่นอนนิ่งสุขสงบ ประสานมืออย่างสำรวม บนร่างคลุมด้วยใบปาล์ม สัญลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์ตามคติความเชื่อโบราณที่สื่อถึงชัยชนะที่เป็นอนันต์เหนือความตาย ในห้องจัดแสดงนี้มิติแห่งความตายไม่ใช่เรื่องน่าหวาดกลัว หากแต่เป็นบทกวีบทสุดท้ายที่มนุษย์มอบไว้ให้แก่โลก

 

ภาพที่ 4 ประติมากรรมหลุมศพจำลองสำริดเคลือบทอง

 

คมดาบ แสงประกาย และโถงหรู: เกียรติยศแห่งชนชั้นสูงยุโรป

               จากห้องสวดมนต์อันสงบนิ่ง บรรยากาศรอบตัวแปรเปลี่ยนเป็นความขรึมขลังและกรุ่นกลิ่นอายแห่งเกียรติยศเมื่อเดินเข้าสู่โซนศาสตราวุธและชุดเกราะ (Arms and Armor) ในตู้กระจกยาวเผยให้เห็นแถวดาบเรเปียร์ (Rapier) และดาบโกร่งสายสลักเสลา (Swept-hilt Swords) จากคริสต์ศตวรรษที่ 16–17 เรียงรายขนาบข้างเสื้อเกราะผ้าบุนวมสำหรับฝึกดาบ (Fencing Doublet) ดาบเหล่านี้เป็นเครื่องบ่งชี้สำคัญที่บอกเล่าการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการทำสงครามในยุโรป จากเดิมที่ใช้ดาบยักษ์ฟาดฟันบนหลังม้าในยุคกลาง เปลี่ยนมาใช้การดวลดาบที่อาศัยความเร็ว ความแม่นยำ และชั้นเชิงในยุคเรเนสซองส์ อีกทั้ง รูปแบบดาบเล่มบางที่ตกแต่งอย่างวิจิตรยังเป็นเครื่องแสดงยศถาบรรดาศักดิ์ของบุรุษชนชั้นสูงในสังคมด้วย     

               ถัดมาประตูอีกบานก็นำไปสู่รูปแบบความสุนทรีย์ขั้นสูงของชนชั้นนำฝรั่งเศสในศตวรรษที่ 18 ภายในห้องเดอะ แกรนด์ ซาลอง ฟรอม เดอะ โฮเทล เดอ เทสเซ (The Grand Salon from the Hôtel de Tessé) ห้องพักผ่อนสไตล์นีโอคลาสสิกที่ถอดแบบมาจากปารีส ทั้งโคมไฟระย้าคริสตัลส่องประกายวับแวมกระทบผนังไม้ตกแต่งคิ้วขอบไม้ปิดทอง ภาพวาดทิวทัศน์คลาสสิก โต๊ะและเครื่องเรือนฝังมุก เล่าเรื่องราวความประณีตในวิถีชีวิต ความร่ำรวยทางศิลปวิทยาการ และเป็นประจักษ์พยานถึงความรุ่งเรืองสูงสุดของระบอบเก่า (Ancien Régime) ก่อนที่พายุแห่งการปฏิวัติฝรั่งเศสมาเยือน

 

ภาพที่ 5 (ซ้าย) เสื้อเกราะผ้าบุนวมและดาบโกร่ง (ขวา) ห้องพักผ่อนสไตล์นีโอคลาสสิกจากปารีส

 

จากรูปทรงอุดมคติสู่อำนาจอันเป็นนิรันดร์: อเมริกัน-กรีก และ อียิปต์โบราณ

               เมื่อเดินผ่านโถงทางเดินสลัว แสงสว่างจ้าจากธรรมชาติก็สาดส่องลงมาจากหลังคาแก้วขนาดมหึมาของโถงของโซนศิลปะอเมริกัน (The American Wing, Charles Engelhard Court) สายตาถูกดึงดูดให้จับจ้องยังรูปปั้นสำริดเคลือบทองของ "เทพีไดอานา" (Diana) ผลงานชิ้นเอกของออกัสตัส เซนต์-กอว์เดนส์ (Augustus Saint-Gaudens) เทพีแห่งการล่าสัตว์ในท่วงท่าโก่งคันศรอย่างเปี่ยมพลัง รูปปั้นนี้สะท้อนอิทธิพลของลัทธิคลาสสิกใหม่ (Neoclassicism) ที่หยิบยืมความสมบูรณ์แบบทางสรีระและสัดส่วนตามอุดมคติของกรีกโบราณมาผสมผสานกับจิตวิญญาณอันรุ่งโรจน์ในยุคทองชุบ (Gilded Age) ของอเมริกาช่วงปลายศตวรรษที่ 19 (ราว ค.ศ. 1870–1900) ตัวประติมากรรมเดิมเคยตั้งตระหง่านบนยอดอาคารเมดิสันสแควร์การ์เดน (Madison Square Garden) หลังเก่า ก่อนย้ายมาเผยความงามไร้กาลเวลาอยู่ภายในโถงกระจกแห่งนี้

ภาพที่ 6 รูปปั้นสำริดเคลือบทองที่โดดเด่นของเทพีไดอานา

 

               เมื่อพูดถึงความปรารถนาเป็น "อมตะ" อียิปต์โบราณนับเป็นหนึ่งอารยธรรมที่ต้องกล่าวถึง ในมุมหนึ่งของโซนอียิปต์ รูปสลักหินทรายขนาดมหึมาของฟาโรห์ในลักษณะยืนตรง ทำท่าไขว้มือไว้บริเวณอกในรูปลักษณ์ของเทพโอซิริส (Osiris) เทพเจ้าแห่งโลกหลังความตาย คอยจ้องมองผู้มาเยือนด้วยสายตาอันสงบนิ่ง สำหรับชาวอียิปต์รูปสลักเหล่านี้ไม่ใช่เพียงสิ่งอนุสรณ์ แต่เป็นที่สถิตของดวงวิญญาณ (Ka) เพื่อรับรองว่าฟาโรห์ผู้ล่วงลับจะมีชีวิตเป็นนิรันดร์และทรงอำนาจเหนือกาลเวลา แม้เวลาผ่านไปกว่าสามพันปี รอยสลักบนชั้นหินยังคงประกาศเกียรติคุณของฟาโรห์องค์นั้นได้อย่างน่าอัศจรรย์

 

ภาพที่ 7 ประติมากรรมเทพโอซิริส

 

เสียงสะท้อนจากดินแดนห่างไกล: จิตวิญญาณแห่งแอฟริกา

               โซนสุดท้ายของนิทรรศการบริเวณปีกอาคารไมเคิล ซี. ร็อกกี้เฟลเลอร์ (Michael C. Rockefeller Wing) ผู้ชมได้ก้าวไปสู่อีกมิติทางวัฒนธรรม อย่างศิลปะแอฟริกา โอเชียเนีย และทวีปอเมริกา ท่ามกลางแท่นจัดแสดงสีขาวรูปทรงโมเดิร์นมีรูปปั้นไม้แกะสลักโบราณหลากหลายตั้งโชว์อยู่ มีรูปเคารพสตรีในท่วงท่านั่ง" (Seated Female Figure) ของวัฒนธรรมชนเผ่าดั้งเดิมในแถบแอฟริกาตะวันตก อย่างกลุ่มชาติพันธุ์มอสซี (Mossi) กลุ่มวัฒนธรรมบัมบารา (Bambara) ตั้งตระหง่านดูโดดเด่น

 

ภาพที่ 8 ประติมากรรมไม้ของกลุ่มชนเผ่าดั้งเดิมในแอฟริกาตะวันตก

 

               ประติมากรรมไม้เหล่านี้ไม่ได้ถูกสร้างขึ้นด้วยตามหลักกายวิภาคแบบตะวันตก ในศิลปะแอฟริกันรูปแกะสลักไม้เป็นตัวแทนรูปทรงที่เข้าถึง "แก่นแท้ทางจิตวิญญาณ" สตรีเป็นสัญลักษณ์ของความอุดมสมบูรณ์และการสืบทอดสายเลือดบรรพบุรุษ รูปเหล่านี้จึงมีความสำคัญในฐานะรากเหง้าของพิธีกรรมและความเชื่อ และยิ่งไปกว่านั้น ช่วงต้นศตวรรษที่ 20 รูปทรงที่แปลกตาและเปี่ยมด้วยพลังดิบเหล่านี้ได้กลายเป็นแรงบันดาลใจสำคัญให้กับศิลปินตะวันตกยุคโมเดิร์นอย่าง ปาโบล ปิกัสโซ (Pablo Picasso) ในการปฏิวัติเข้าสู่ลัทธิบาศกนิยม (Cubism) เปลี่ยนโฉมหน้าประวัติศาสตร์ศิลปะโลกไปโดยสิ้นเชิง

               เมื่อผู้เขียนก้าวเดินกลับออกมาสู่บันไดหินด้านหน้าพิพิธภัณฑ์อีกครั้งก็ตระหนักได้ว่าเดอะเม็ทเป็นสถานที่ที่ทำให้ "อดีตยังมีลมหายใจ" วัตถุทุกชิ้นที่ผู้เขียนได้ชม ตั้งแต่รูปปั้นหินอียิปต์ คทางาช้างยุคกลาง ดาบเหล็กกล้าเรเนสซองส์ รวมถึงรูปเคารพไม้แอฟริกัน ล้วนประจักษ์เป็นหลักฐานถึงการส่งต่อของมนุษย์ในอดีตถึงมนุษย์ยุคปัจจุบัน เพื่อบอกเล่าว่าไม่ว่าโลกจะหมุนผ่านไปกี่พันปี มนุษย์เรายังคงเดิมเสมอ มีทั้งความรัก ความกลัว ความศรัทธา ความสูญเสีย และความพยายามอย่างแรงกล้าที่จะฝาก "ร่องรอย" แห่งการมีตัวตนอยู่ไว้ให้คนรุ่นหลังได้จดจำ

                การได้มาเยือนเดอะเม็ทช่วยย้ำเตือนใจว่า เรื่องราวของมนุษยชาติทั้งหมดตั้งแต่อดีตกาลจนถึงปัจจุบัน ล้วนร้อยเรียงถักทอเป็นผ้าใบผืนเดียวกัน และมนุษย์ทุกคนในปัจจุบันต่างเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์บทต่อไปที่กำลังถูกเขียนขึ้นเช่นกัน